Wantoonni balaafamaa bishaan irratti argaman rakkoo naannoo hamaa uumuu danda’u sababiin isaas laggeen, haroowwan, lafti jiidhina qabu, estuaries fi galaanonni faalama sochii dhala namaa fi adeemsa uumamaa hedduu irraa waan argataniif.
Akka Waldaan Qurxummii Ameerikaa jedhutti, hawaasni keemikaalota kaayyoo lakkoofsa hin qabneef waan oomishuuf, raabsuuf, itti fayyadamuu fi waan gatuuf, wantootni keemikaalaa dhiibbaa bishaanii hedduu fiduu danda’u.
Har’a hafteen keemikaalaa madda isaa isa jalqabaa irraa fagaatee karaa lageen, bishaan lafa jalaa, geejjibaa hawaa, yaa’a, dhangala’aa industirii fi biyyee faalame naannoo bishaanii keessa jiruun deemuu danda’a.
Faalamni tokko tokko yeroo qindoominni garmalee olka’u battalumatti summii kan fidan yoo ta’u, kaan immoo bu’aa xixiqqoo guddina, walhormaata, amala, nyaataa fi lubbuun jiraachuu suuta suutaan miidhu uumu.
Barreeffamni kun wantootni balaafamaa bishaan irratti argaman sirna ikoo bishaanii akkamitti akka seenan, qulqullina bishaanii akka jijjiiran, orgaanizimoota keessatti akkamitti akka kuufaman, sansalata nyaataa keessa akka socho’anii fi heddummina lubbu qabeeyyii bishaanii balaadhaaf akka saaxilan ibsa.
Wantoonni Balaafamaa Bishaan Irra Jiran Maali?
Wantoonni balaafamaa bishaan irratti argaman keemikaalota, sibiilota, qoricha aramaa, kompaawundoota boba’aa, haftee industirii, balfa summii qabuu fi meeshaalee biroo qulqullina bishaanii fi lubbu qabeeyyii bishaan keessa jiraatan miidhuu danda’an of keessatti qabatu.
Wantoonni kun itti yaadanii gadi lakkifamuu, akka tasaa dhangala’uu, balfa haala gaariin hin bulfamne, dhangala’aa qonnaa, qilleensa keessaa kuufamuu, bakka kuusaa dhangala’uu, ykn bishaan obomboleettii lafa faalame irra yaa’uun bishaan keessa seenuu danda’u.
Maddoota faalama bishaanii madda qabxii fi qabxii hin taane jedhamuun qoodamuu kan danda’u yoo ta’u, ujummoon industirii madda qabxii kan bakka bu’an yoo ta’u, dhangala’aan qonnaa yeroo baay’ee faalama babal’ate naannoo bal’aa keessatti bakka bu’a.
Karaalee kana hubachuun faalamni lageen, haroowwan, bishaan lafa jalaa, lafa jiidhinaafi naannoo qarqara galaanaa bakka orgaanizimoonni bishaanii haala tasgabbaa’aa irratti hirkatan osoo hin ga’iin dura faalama to’achuuf salphaa taasisa.
Dubbistoonni qorachuus ni danda’u maddoota faalama bishaanii fi ramaddii isaa sochiin bulchiinsa magaalaa, industirii fi qonnaa faalama adda addaa sirna bishaanii keessatti akkamitti akka gumaachan hubachuuf.
Akkasumas Dubbisaa: Wantoota Balaafamaa fi Fayyaa Namaa
Maddoota Gurguddoo Wantoota Balaafamaa Bishaan Keessatti Argaman
1. Dhangala’aa Industirii: 1.1. Warshaaleen sibiilota, furdaa, asiidota, zayita, daayii, saamunaan, kompaawundoota summii fi bishaan xuraa’aa hin qulqullaa’in gara daandii bishaanii dhiyoo jirutti gadi lakkisuu danda’u, yeroo sirni qulqulleessituu ykn to’annoon gadi lakkifamuu kufe.
2. Dhangala’aa Qonnaa: 1.1. Roobni xaa’oo, qoricha aramaa, qoricha margaa, balfa bineensotaa fi biyyee faalame lafa qonnaa irraa gara sulula, bishaan kuufamaa, lagaa fi kuufama bishaanii geessuun dhiibbaa keemikaalaa dabaluu danda’a.
3. Balfa Sirnaan Gatuu: 1.1. Balfi manaa, yaalaa, industirii fi daldalaa balaafamaa ta’e, namoonni eegumsa naannoo gahaa malee yeroo gatan, guban, awwaalan ykn kuufatan wantoota summii qaban gadi lakkisuu danda’u.
4. Faalama Boba’aa Fi Boba’aa: Boba’aan sarara ujummoo, geejjibaa, bakka kuusaa, hojii galaana irraa fi hojiiwwan seeraan alaa irraa dhangala’u, lafa irratti dibamuu, biyyee faaluu fi lubbu qabeeyyii bishaan keessa jiraatan haayidirookaarboonii summii qabuuf saaxiluu danda’a.
5. Albuudaa Fi Hojii Sibiilaa: Hojiin albuudaa meerkikurii, liidiin, arseenikii, kaadmiyeemii fi faalama biroo karaa bishaan keessaa yaa’uu, dhiqannaa, citaa, haftee adeemsa hojii fi akka tasaa gadi lakkifamuun galchuu danda’a.
Wantoonni Balaafamaa Qulqullina Bishaanii irratti dhiibbaa akkamii akka geessisan
Wantoonni balaafamaa amala fiizikaalaa, keemikaalaa fi baayoloojii bishaanii jijjiiruu waan danda’aniif, haalli orgaanizimoota bishaan keessa jiraatan kanneen oksijiinii, ho’a, asiidii fi soorataa adda ta’e barbaadaniif akka hin mijoofne taasisa.
Sibiilonni ulfaatoo naannoo bishaanii keessatti itti fufuu kan danda’an yoo ta’u, qorichi aramaa fi kompaawundootni boba’aa ammoo bishaan faalame keessatti biyyee, orgaanikii, paartiikilii fannifamee fi lubbu qabeeyyii waliin walnyaachuu danda’u.
Qulqullinni bishaanii gadi bu’uu kan danda’u yeroo wantootni summii qaban oksijiinii bulbulame, asiidii, turbidity, madaallii soorataa, ho’a, ykn walnyaatinsa keemikaalaa jijjiiran, kanaanis hawaasa bishaan keessa jiraataniif dhiibbaa uuma.
Jijjiiramni kun keessumaa yeroo faalamtoonni walitti makaman balaa ta’uu danda’a, sababiin isaas orgaanizimoonni bishaanii wanta adda baafame tokkoof saaxilamuu mannaa yeroo tokkotti dhiibbaa hedduu mudachuu danda’u.
Qajeeltoowwan keessatti ibsaman bulchiinsa qulqullina bishaanii ittisa faalama, itti gaafatamummaadhaan to’annoo dhangala’aa, fi tarkaanfiiwwan qabatamaa faalama hir’isan osoo miidhaa naannoo hin hammaatin cimsuu.
Qabeenyi faayidaa qabu kan biraan immoo amala baayoloojii fi ikoloojii bishaan faalame, kan deebii ikoloojii sibiilota, qoricha aramaa, biyyee fi faalama biroo hirmaachisu irratti mari’atu.
Dhiibbaa Qurxummii fi Lubbu qabeeyyii Bishaanii Irratti Qabu
1. Guddina Hir’isuu: 1.1. Keemikaalota summii qabaniif saaxilamuun ajjeechaa jalaa meetaaboliizimii, nyaata, itti fayyadama anniisaa fi guddina fiiziyoloojii gidduu seenuun qurxummiin saaxilamee fi orgaanizimoonni biroo suuta akka guddatan gochuu danda’a.
2. Rakkoolee walhormaataa: 1.1. Faalamni tokko tokko hormoonii walhormaataa, amala ilmoo dhalchuu, guddina hanqaaquu, dhala dhabuu ykn lubbuun jiraachuu sanyii gidduu seenuun, yeroo ga’eessonni lubbuun hafan illee suuta suutaan baay’ina ummataa hir’isuu danda’a.
3. Jijjiirama Amala: 1.1. Qorichi aramaa fi sibiilonni hordoffii dambalii, nyaachuu, barachuu, bineensota nama nyaatan irraa fagaachuu fi sochii irratti dhiibbaa uumuu waan danda’aniif, bineensonni saaxilaman balaa naannoodhaaf deebii bu’a qabeessa ta’e kennuu akka hin dandeenye taasisa.
4. Du’a Kallatti: 1.1. Wantoonni summii garmalee baay’achuun isaanii orgaanizimoota bishaan keessa jiraatan miira namaa kakaasan biratti saffisaan summii, miidhaa tishuu, sirna hargansuu dadhabuu, rakkoo niwurooloojikaalaa ykn du’a fiduu danda’a.
Faalamni boba’aa bakka jireenyaa bishaanii fi orgaanizimoota uwwisuun miidhaa ikoloojii dabalataa fiduu danda’a, kunis bakka walhormaataa mijaawaa hir’isuun qurxummii fi bineensota bosonaa biroo kompaawundoota boba’aa itti fufiinsa qabaniif saaxiluu danda’a.
Bu’aa ikoloojii bal’aa faalama industirii irrattis ibsameera dhiibbaa balfi industirii namaa fi naannoo irratti qabu, faalama qurxummii fi bineensota biroo balaadhaaf saaxilu dabalatee.
Haaluma walfakkaatuun, . dhiibbaa waliigalaa balfi naannoo irratti qabu dhangala’aan industirii zayita, soorataa fi sibiilota of keessaa qabu qaamolee bishaanii fudhatan akkamitti jijjiiruu akka danda’u ibsa.
Kuusaa Baayoo fi Balaa Sansalata Nyaataa
1. Fudhatama Orgaanizimoota Xixiqqaatiin: Pilaankitoon, algee, qola qurxummii, ilbiisotaa fi orgaanizimoonni biroo faalama kallattiin bishaan faalame ykn xixiqqoo naannoo isaanii keessa jiran irraa xuuxuu danda’u.
2. Kuufama Qurxummii Keessatti: Qurxummiin orgaanizimoota faalaman nyaachuu fi keemikaalota itti fufiinsa qaban tishuu isaanii keessatti qabachuu danda’u, keessumaa qaamni isaanii faalama balleessuu danda’u caalaa saffisaan yeroo xuuxu.
3. Baayoomagnifikeeshinii: 1.1. Bineensonni nama nyaatan orgaanizimoota faalaman hedduu waan nyaataniif, wantootni itti fufiinsa qaban tokko tokko bineensota sansalata nyaataa bishaan keessa jiraatan keessatti ol’aanaa ta’e keessatti hamma guddaa akka ga’an taasisa.
4. Saaxila Namaa: Namoonni qurxummii fi qola qurxummii faalame nyaachuudhaan faalama kuufame liqimsuu danda’u, keessumaa yeroo sibiilonni summii qabaniifi keemikaalonni itti fufiinsa qaban tishuuwwan nyaatamuu danda’an keessatti walitti qabaman.
Meerkikuriin fakkeenya beekamaa ta’e kan kennu yoo ta’u, meetilmaarkuriin orgaanizimoota bishaan keessa jiraatan keessatti kuufamee dhuma irratti karaa qurxummii faalameen nama bira ga’uu waan danda’uuf yaaddoo fayyaa hawaasaa hamaa uuma.
Kanaaf balfi balaafamaa sirna ikoo bishaanii bakka jalqaba itti gadi lakkifamu irraa fagootti miidhuu danda’a, keessumaa yeroo keemikaalonni itti fufiinsa qaban yeroo dheeraaf imalanii, kuufamanii fi baayoloojiidhaan yeroo dheeraaf jiraatan.
Odeeffannoo waa’ee madda fi ramaddii balfa balaafamaa hojiiwwan industirii, qorichaa, boba’aa, sibiilaa, huccuu fi mana keessaa wantoota balaafamaa bishaan keessa galchuu kan danda’an maaliif akka ta’e ibsuuf gargaara.
Keemikaalli mana keessaas dhimma qaba sababiin isaas oomishoonni qulqulleessituu, furdaa, qoricha aramaa, halluu fi meeshaaleen biroo yeroo booda namoonni sirnaan yeroo gatan bishaan xuraa’aa ykn sirna bishaan ba’u keessa seenuu danda’u.
Kanaafidha bulchiinsa balfa balaafamaa manaa wantootni balaafamaa karaa bishaan boollaa, biyyee, dhangala’aa gubbaa fi sirna bishaan xuraa’aa akka hin sochoone ittisuuf barbaachisaa ta’ee hafa.
Seedimentii fi Faalama Bishaan Yeroo Dheeraa
Sibiilonni ulfaatoo fi faalamtoonni biroo yeroo baay’ee qarqara lagaa, jala haroo, bishaan yaa’aa fi lafa jiidhina irratti osoo hin qubatin dura, xixiqqoo fannifame irratti maxxanuudhaan, biyyee faalamee waggootaaf turuu danda’u uumu.
Yeroo saamuda bishaanii qindoomina faalamaa xiqqaa agarsiisuttillee, biyyeen faalame karaa tuttuqaa kallattiin, sochii nyaataa fi suuta suutaan keemikaalaan gadhiifamuun orgaanizimoota jala jiraatan saaxiluu itti fufuu danda’a.
Jeequmsi sababa obomboleettii, qotuu, lolaa, ijaarsa, bidiruu oofuu ykn kaarentii cimaatiin uumamu, qaamolee faalaman deebisee dhaabuu fi faalama kanaan dura awwaalame gara utubaa bishaanii deebisuu danda’a.
Qulqullinni bishaan xuraa’aa yeroo sirnaan qophaa’e sochii faalama hir’isuu danda’a sababiin isaas sadarkaaleen biyyee, filtaraashinii, coagulation fi kanneen biroo bishaan dhangala’aan qulqullaa’e bishaan fudhatu osoo hin ga’iin meeshaalee dhaabbatan ni balleessu.
Qajeelfama bal’aa irratti adeemsa biyyee bishaan xuraa’aa qulqulleessuu keessatti jajjaboowwan dhaabbatan akkamitti akka adda baafamanii fi gara wal’aansa dabalataa ykn gatamuu to’atameetti akka qajeelchan ibsa.
Qabxiileen qubannaa paartiikilii to’atanis yeroo sirna wal’aansaa bu’a qabeessa ta’e dizaayinii godhan dhimma qabu, akkuma keessatti ibsame sedimentation fi wantoota isaa to’atan.
Faalamni biyyee keessaa qabamee turuu waan danda’uuf, bulchiinsi naannoo haala guutuu sirna ikoo bishaan faalame yeroo madaalu saamuda bishaanii fi kuufama jalaa ilaaluu qaba.
Faalama Bishaan Balaafamaa Akkamitti Ittisuu Dandeenyu
1. Dhangala’aa Industirii To’achuu: Industiriiwwan bishaan xuraa’aa qulqulleessuu, qulqullina bishaan ba’u hordofuu, sirna ittisaa eeguu fi keemikaalonni balaafamaa hin qulqullaa’in sulula, lageen, haroowwan ykn lafa jiidhina dhiyoo jiran akka hin seenne ittisuu qabu.
2. Keemikaalota Qonnaa bulchuu: 1.1. Qonnaan bultoonni qoricha aramaa fi xaa’oo of eeggannoodhaan fayyadamuu, saffisa itti fayyadamuu gorfame hordofuu, karaa bishaan itti bahu eeguu, fi bakki kuufama keemikaalaa bishaan akka hin qunnamne gochuu qabu.
3. Haala Balfaa Fooyyessuun: 1.1. Balfi balaafamaa sirna walitti qabuu, kuusuu, geejjibaa, qulqulleessuu fi gatuu nageenya qabu kan dhangala’uu, yaa’uu, akka tasaa gadi lakkifamuu ykn kallattiin gatamuu ittisu barbaada.
4. Bakkeewwan Dhangala’uu danda’an eeguu: Buufatni boba’aa, workishooppii, bakkeewwan kuusaa, warshaaleen, qonnaan bultoonni, fi hojiiwwan geejjibaa karoora ittisa dhangala’aa, meeshaalee xuuxuu, sirna ittisa, fi hojimaata deebii hatattamaa eeguu qabu.
5. Bishaan Xuraa’aa Sirnaan Qulqulleessuu: 1.1. Qulqullinni bu’a qabeessa ta’e bishaan xuraa’aan qaamolee bishaan uumamaa osoo hin ga’iin dura jajjaboo dhaabbate, orgaanikii, soorata, paatojeenotaa fi faalama keemikaalaa tokko tokko balleessuu danda’a.
Safartuuwwan qabatamaa kan… faalama bishaanii to’achuudha madda faalamaa hir’isuu, barmaatilee balfaa fooyyessuu, seera naannoo kabachiisuu, fi qaamolee bishaanii faalama ittifamuu danda’u irraa eeguu kan dabalatudha.
Tooftaaleen ittisaa dabalataa kanneen akka faalama bishaanii karaa qulqullinaa fi gochaalee itti fufiinsa qabuun hir’isuu, keessumaa bakka hojiin industirii, bulchiinsa magaalaa, qonnaa fi manaa dhiibbaa faalama itti fufiinsa qabu uumuutti.
Faalamni boba’aa xiyyeeffannoo addaa kan qabu yoo ta’u, kompaawundootni boba’aa bishaan irratti saffisaan babal’achuu fi bakka jireenyaa qurxummii, lafa jiidhina, mangrove, qarqara galaanaa fi qurxummii dinagdeen barbaachisaa ta’e miidhuu danda’u.
Bu’aan faalama boba’aa keessatti qoratama faalama boba’aa, dhiibbaa inni geessisu, madda isaa fi hiree naannoo isaa, dhiibbaa sirna ikoo bishaanii fi hawaasa bishaan dhiibbaa irra gahe irratti hirkatan dabalatee.
Akkasumas Dubbisaa: Qajeelfama Guutuu Bulchiinsa Bishaanii fi Bishaan Xuraa’aa
Hordoffii fi Bulchiinsa Wantoota Balaafamaa Bishaan Irratti
Hordoffiin bu’a qabeessa ta’e aangawoonni, industirii, qorattoonni fi hawaasni faalama bal’inaan osoo hin babal’atin faalama adda baasuuf kan gargaaru yoo ta’u, irra deddeebiin saamuda fudhachuun ammoo jijjiirama qulqullina bishaanii fi haala ikoloojii mul’isa.
Sagantaawwan hordoffii agarsiistota fiizikaalaa, keemikaalaa fi baayoloojii kanneen akka ho’a, asiidii, oksijiinii bulbulame, soorata, sibiilota, qoricha aramaa, faalama maaykiroobaayil, biyyee, fayyaa qurxummii fi heddummina lubbu qabeeyyii dabalatee qorachuu danda’u.
Hordoffiin amanamaa agarsiistota mijatoo ta’an, hojimaata saamuda fudhachuu walfakkaatu, mala laabraatoorii mijaawaa, galmee sirrii, fi bu’aawwan kaayyoo qulqullina bishaanii barbaachisoo ta’an waliin hiikuu ifa ta’e barbaada.
Barbaachisummaa sirna sagantaalee hordoffii naannoo safartuuwwan keemikaalota summii qaban, faalama maaykiroobaayil fi balaawwan naannoo biroo qaamolee bishaanii irratti dhiibbaa geessisan mul’isuu waan danda’aniif ifaadha.
Qulqullinni bishaan xuraa’aa tarkaanfii to’annoo guddaa kan biraa ta’ee hafeera sababiin isaas sirnoonni sirnaan qophaa’an faalama gadi lakkifamuu dura hir’isuu fi sirna ikoo yaa’a gadii saaxilamummaa keemikaalaa hin barbaachifne irraa eeguuf gargaaruu danda’u.
Qajeelfama irratti qulqullina bishaan xuraa’aa fi ulaagaalee qajeelfama bulchiinsa bishaan faalame fooyyessuudhaan namoota eeguuf barbaachisummaa istaandaardii qulqullina bishaanii ibsa.
Adeemsi wal’aansaa faalama fi qulqullina bishaan qulqullaa’e yaadame irratti hundaa’uun, coagulation, flocculation, sedimentation, filtration, biological treatment, adeemsa keemikaalaa sadarkaa olaanaa, fi disinfection of keessatti qabachuu danda’a.
Dubbistoonni gamaaggamuu ni danda’u kaayyoo qulqullina bishaanii fi adeemsa qulqulleessuu sadarkaaleen wal’aansaa adda addaa meeshaalee fannifaman, maaykiroo-orgaanizimoota, orgaanikii fi faalama biroo akkamitti akka balleessan hubachuuf.
Keemikaalonni midhaan irratti dibaman biyyee keessa socho’uu fi dhuma irratti bishaan lafa jalaa ykn bishaan gubbaa karaa yaa’aa, dhangala’uu, dhiqannaa fi bishaan ba’uu waan danda’aniif bulchiinsi qoricha aramaas dhimma qaba.
Duubbee faayidaa qabu irratti manca’iinsa qoricha aramaa fi meetaabolii amala keemikaalaa itti fufiinsa, sochii naannoo, summii balleessuu fi faalama biyyee fi qabeenya bishaanii irratti dhiibbaa akkamii akka qabu ibsa.
Sochiin qoricha farra aramaa gartokkoon amala biyyee, jiidhina, amaloota keemikaalaa fi adeemsa adsorption irratti kan hundaa’u yoo ta’u, kunis faalamni hidhamee akka turu ykn gara qabeenya bishaanii akka socho’u murteessuu danda’a.
Hariiroon kun caalaatti karaa sochii fi xuuxamuu qoricha aramaa biyyee keessatti, kan keemikaalonni qonnaa naannoo bishaanii miira namaa kakaasu bira gahuu akka danda’an ibsuuf gargaaru.
Qoricha aramaa sirnaan kuufamuunis faalama akka tasaa hir’isa sababiin isaas meeshaaleen miidhaman, dhangala’aan, qabachuun gaarii hin taanee fi bakki kuufamuu sirrii hin taane karaa kallattiin gara bishaan boollaa, sulula, boolla bishaanii fi bishaan kuufamaa uumuu danda’a.
Qajeelfama irratti kuusuu, qabachuu fi gatuu fumigants gochaalee kuusaa nageenya qabuu fi of eeggannoodhaan qabachuu kanneen keemikaalonni bishaan, nyaata, nyaata, namootaa fi bineensota akka hin faalle gargaaran cimsa.
Eegumsi bishaaniis maddoota lafa irratti hundaa’an to’achuu irratti hundaa’a sababiin isaas biyyeen faalame, naannoon albuudaa, hojiin boba’aa, fi lafti jiidhina manca’e faalama itti fufiinsaan gara sirna ikoo bishaanii dhiyoo jirutti dabarsuu danda’a.
Marii kan… bulchiinsa qabeenya biyyee fi albuudaa sochiiwwan akka qorannoo boba’aa sulula, lageen, lafa jiidhina, bakka jireenyaa bishaanii fi heddummina lubbu qabeeyyii irratti dhiibbaa akkamii akka geessisan agarsiisa.
Roobni keemikaalota balaafamaa tuullaa balfaa, bakka balfi itti gatamu, bakka hojii, bakka industirii fi bakka kuusaa manaa irraa gara bishaan gubbaa fi lafa jalaatti dhiquu waan danda’uuf sirnaan gatuun karaa biraa uuma.
Qorannoo irratti dhiibbaa naannoo balfi sirnaan gatuun dhufu faalama bishaanii bu’aa ikoloojii biroo of eeggannoo malee qabachuu fi gatiinsa meeshaalee balfaa irraan kan ka’e dhufu cinatti ibsa.
Dhumarratti, to’annoon bu’a qabeessa ta’e industirii, qonnaan bultoota, maatii, qaamolee seera baasan, qorattootaa fi hawaasa gidduutti tumsa barbaada sababiin isaas faalamni bishaanii sochii ykn madda tokko qofa irraa kan maddu yeroo muraasa.
Cuunfaa Dhiibbaa Wantoonni Balaafamaa Bishaanii fi Lubbuu Bishaanii Irratti Qaban
| Kallattii | Cuunfaa |
|---|---|
| Wantoota balaafamaa | Isaanis sibiilota summii qaban, qoricha aramaa, kompaawundoota boba’aa, keemikaalota industirii fi balfa balaafamaa naannoo bishaanii seenuu danda’an of keessatti qabatu. |
| Maddoota ijoo | Dhangala’aan industirii, dhangala’aan qonnaa, balfi sirnaan gatuu, albuuda baasuu, sochii boba’aa, maatii, fi akka tasaa dhangala’uun gumaacha guddaa qaba. |
| Qulqullina bishaanii | Faalamni haala keemikaalaa, fiizikaalaa fi baayoloojii jijjiiruun oksijiinii, asiidii, soorata, ifa ta’uu fi tasgabbii ikoloojii irratti dhiibbaa uumuu danda’a. |
| Orgaanizimoota bishaan keessa jiraatan | Saaxilamummaan guddina, walhormaata, nyaata, sochii, bineensota nama nyaatan irraa fagaachuu, lubbuun jiraachuu fi tasgabbii waliigalaa baay’ina ummataa hir’isuu danda’a. |
| Sansalata nyaataa | Keemikaalonni itti fufiinsa qaban orgaanizimoota keessatti kuufamuu fi bineensota adamsitoota sansalata nyaataa bishaan keessaa olka’aa ta’an keessatti caalaatti walitti qabamuu danda’u. |
| Seedimentii (sediments) jedhamu | Faalama hedduun paartiikilii irratti maxxanuudhaan gara biyyee keessa qubachuun faalama yeroo dheeraa kan uumu yoo ta’u, yeroo jeeqaman gara bishaanitti deebi’uu danda’a. |
| Fayyaa namaa | Namoonni bishaan dhugaatii faalame, qurxummii, qola qurxummii, sochii bashannanaa ykn tuttuqaa hojiitiin saaxilamuu danda’u. |
| Ittisa | To’annoo madda, bulchiinsa balfaa sirnaan, qulqullina bishaan xuraa’aa, ittisa dhangala’aa, hordoffii, dambii, fi itti fayyadama keemikaalaa itti gaafatamummaa qabu balaa hir’isa. |
Dhiibbaa Wantoonni Balaafamaa Bishaanii fi Lubbu Qabeeyyii Bishaanii Irratti Qaban ilaalchisee Gaaffiiwwan Yeroo Irra Deddeebiin Gaafataman
1. Wantoonni balaafamaa bishaan irra jiran maali?
Wantoonni balaafamaa bishaan irratti argaman keemikaalota miidhaa geessisan, sibiilota, qoricha aramaa, kompaawundoota boba’aa, balfa ykn faalama biroo qulqullina bishaanii fi lubbu qabeeyyii bishaan keessa jiraatan miidhuu danda’aniidha.
2. Wantoonni balaafamaa ta’an akkamitti bishaan seenu?
Isaanis karaa dhangala’aa industirii, dhangala’aa qonnaa, bishaan xuraa’aa, balfa sirnaan gatuu, albuuda baasuu, dhangala’aa boba’aa, kuufama qilleensaa, sirna kuusaa miidhame, fi akka tasaa gadi lakkifamuun seenuu danda’u.
3. Wantoonni balaafamaa ta’an qurxummii irratti dhiibbaa akkamii geessisu?
Isaanis summii, guddina hir’isuu, rakkoo walhormaataa, jijjiirama amala, bineensota nama nyaatan irraa fagaachuu dadhabuu, dhiphina qaamaa, bakka jireenyaa manca’uu fi yeroo saaxilamummaan cimaa ta’u du’a fiduu danda’u.
4. Kuufamni baayoo orgaanizimoota bishaan keessa jiraatan keessatti maali?
Bioaccumulation kan uumamu orgaanizimiin tokko faalama balleessuu caalaa saffisaan yeroo xuuxu yoo ta’u, yeroon darbaa deemuun keemikaalonni tokko tokko suuta suutaan tishuuwwan keessaa akka walitti qabaman taasisa.
5. Sirna ikoo bishaanii keessatti baayoomagnifikeeshiniin maali?
Baayoomagnifikeeshiniin kan uumamu yeroo faalamtoonni itti fufiinsa qaban orgaanizimoota sadarkaa olaanaa sansalata nyaataa keessatti argaman keessatti baay’inaan walitti qabamuu isaaniiti sababiin isaas bineensonni adamsan orgaanizimoota faalaman hedduu waan nyaataniif.
6. To’annoo faalama keessatti biyyeen bishaanii maaliif barbaachise?
Seedimentiin sibiilota ulfaatoo fi faalama biroo yeroo dheeraaf kuusuu danda’a, garuu obomboleettiin, qotuu, lolaa ykn kaarentiin xixiqqoo faalaman deebisee dhaabuun orgaanizimoota deebisee saaxiluu danda’a.
7. Keemikaalli xiqqaan ammallee lubbu qabeeyyii bishaan keessa jiraatan miidhuu danda’aa?
Eeyyee. Xiyyeeffannaan gadi aanaan du’a battalumatti mul’atu osoo hin fidin guddina, walhormaata, amala, fiiziyoloojii, barumsa, nyaachuu, bineensota adamsuu irraa fagaachuu fi tasgabbii baay’ina ummataa irratti dhiibbaa xixiqqoo uumuu danda’a.
8. Faalama bishaanii balaafamaa taʼe ittisuun kan dandaʼamu akkamitti?
Ittisa itti gaafatamummaa keemikaalaa itti fayyadamuu, bishaan xuraa’aa bu’a qabeessa ta’e qulqulleessuu, bulchiinsa balfa balaafamaa sirnaan, ittisa dhangala’aa, to’annoo qonnaa, hordoffii, raawwachiisummaa, fi hubannoo naannoo hawaasaa barbaada.
9. Wantoota balaafamaa bishaan irratti argaman hordofuun maaliif barbaachisaa ta’a?
Hordoffiin faalama adda baasuu, jijjiirama hordofa, balaa uumamu adda baasee, raawwachiisummaa ni deeggara, sirna ikoo bishaanii ni eega, akkasumas aanga’oonni tarkaanfiiwwan wal’aansaa fi ittisa faalama sirrii ta’an akka filataniif gargaara.
10. Bishaan faalame karaa qurxummii nama irratti dhiibbaa uumuu danda’aa?
Eeyyee. Qurxummiin fi qola qurxummiin faalama itti fufiinsa qabu kan akka meerkikurii fi keemikaalota biroo kuufachuu danda’u, kunis namoonni nyaata bishaan keessaa faalame yeroo nyaatan akka saaxilaman taasisa.
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e, saanduqa yaada armaan gadii fayyadamuun yaada keessan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira ga’uu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif baay’ee galatoomaa!
Akkasumas Dubbisaa: Balfa Qonna Qurxummii Irraa Bulchuu Akkamitti Akka Jeequmsa Hin Uumneef