Wantoonni balaafamaa ta’an amaloota keemikaalaa ykn fiizikaalaa kan qaban yoo ta’u, namoonni yeroo dogoggoraan qabatanii ykn naannootti gadhiisan dhukkuba, du’a, miidhaa ikoloojii ykn miidhaa biroo geessisuu danda’u.
Wantoonni balaafamaa naannoo keessa yeroo seenan qulqullina qilleensaa fi bishaanii hir’isuu kan danda’an yoo ta’u, hojii biyyee biqiltoota, maaykiroo-orgaanizimoota, bineensota, qonnaa fi adeemsa sirna ikoo uumamaa deeggaran jeequu danda’u.
Biyyeen faalama kan argatu karaa gadi lakkifamuu industirii, balfa gatuu, albuuda baasuu, dhangala’uu boba’aa, qoricha aramaa, bishaan xuraa’aa faalame, kuufama qilleensaa, fi hojii keemikaalaa qabachuu fi kuusaa irraa akka tasaa gadi lakkifamuudha.
Hammi faalamaa faalama hirmaate, qindoomina isaa, itti fufiinsa isaa, sochii isaa, amala biyyee, haala qilleensaa fi yeroo wanti sun naannoo dhiibbaa irra gahe keessa turu irratti hundaa’a.
Dhiibbaa wantootni balaafamaa biyyee irratti qaban hubachuun qonnaan bultoonni, industirii, hawaasni, fi hoggantoonni naannoo faalama dafanii adda baasuu, oomishtummaa biyyee eeguu fi balaa nyaataa fi bishaan lafa jalaa hir’isuuf gargaara.
Wantoonni Balaafamaa Biyyee Irratti Miidhaa Taasisan Maaltu
1. Summii: 1.1. Wantoonni summii qaban orgaanizimoota biyyee, hundee biqiltootaa fi adeemsa baayookeemikaalaa miidhuu kan danda’an yeroo qindoominni isaanii ol’aanaa ta’ee hojii baayoloojii idilee sirna ikoo biyyee keessatti gufachiisudha.
2. Cimina: 1.1. Keemikaalonni balaafamaa tokko tokko adeemsi naannoo dafee gara kompaawundoota miidhaa hin qabnetti cabsuu waan hin dandeenyeef yeroo dheeraaf biyyee keessa turuun faalamni orgaanizimoota biyyee fi biqiltoota irratti dhiibbaa akka itti fufu taasisa.
3. Sochii: 1.1. Faalamni socho’aan bishaan waliin qola biyyee keessa socho’uu danda’a, bakka gadhiifamuu jalqabaa bira darbee babal’achuu fi carraa faalama bishaan lafa jalaa ykn miidhaa qonnaa bal’aa ta’e dabaluu danda’a.
Faalamni biyyee yeroo baay’ee kan uumamu balfi balaafamaa, keemikaalli, oomishaalee boba’aa, qoricha aramaa, ykn dhangala’aan faalame erga lafa seenee booda, haala gahaa ta’een ittisa, qulqulleessuu, hordoffii ykn itti gaafatamummaadhaan gatuu malee.
Qabiyyeen suphee, orgaanikii, uwwisa, bishaan ba’uu fi pH faalama hammam ciminaan akka hidhu, socho’u, itti fufu ykn baayoloojiidhaan akka argamu waan murteessuuf uumamni biyyee faalama irratti dhiibbaa cimaa qaba.
Mariin bal’aan maddoota faalamaa irratti taasifamus akkamitti akka ta’e ibsa balfi sirnaan lafa irratti gatuu meeshaalee balaafamaa biyyee keessa galchuu fi rakkoo naannoo yeroo dheeraa uumuu danda’a.
Akkasumas Dubbisaa: Dhiibbaa Wantoonni Balaafamaa Bishaanii fi Lubbuu Bishaanii Irratti Qaban
Sibiilota Ulfaataa fi Qulqullina Biyyee
1. Kuufama Sibiilaa: . Liidiin, kaadmiyeemii, meerkikuriin, kiroomiyeemii, sibiila diimaa fi ziinkii biyyee faalame keessatti kuufamuu kan danda’an yeroo irra deddeebiin gadhiifaman sadarkaa sirni ikoo biyyee nagaadhaan dandamachuu danda’u ol ta’e qindoomina isaanii dabalu.
2. Hojii Biyyee Hir’isuu: 1.1. Sibiilonni garmalee baay’achuun isaanii marsaa soorataa, sochii inzaayimii, guddina maaykiroobaayil, guddina hidda, fi adeemsa baayoloojii biroo biyyee fayyaa fi oomishaa ta’e eegu gidduu seenuun ni danda’ama.
3. Dabarsa Sansalata Nyaataa: . Biqiltoonni sibiilota tokko tokko biyyee faalame irraa xuuxuu kan danda’an yoo ta’u, kunis faalamaan midhaan, beeylada, bineensota bosonaa fi dhuma irrattis karaa sansalata nyaataa walitti hidhameen gara namaatti akka seenan carraa uumuu danda’a.
Sibiilonni ulfaatoo hundi isaanii amala walfakkaataa hin qaban sababiin isaas sochiin isaanii fi baayoloojiin isaanii bifa keemikaalaa, qindoomina, walnyaatinsa biyyee, orgaanikii, albuuda suphee fi haala naannoo irratti hundaa’a.
Biyyeen albuuda baasuu, sochii industirii, hojii boba’aa, balfa gatuu, ykn irra deddeebiin keemikaalaa fayyadamuudhaan miidhaman, qindoomina sibiilaa olka’ee oomishtummaa hir’isuu fi balaa saaxilamummaa ikoloojii dabaluu danda’u.
Odeeffannoo irratti manca’iinsa biyyee fi bulchiinsa qabeenya albuudaa manca’iinsi keemikaalaa maaliif dandamachuu biyyee hir’isuu fi dandeettii hojii qonnaa fi naannoo oomishaa ta’e kennuu isaa laaffisuu akka danda’u agarsiisa.
Keemikaalonni Balaafamaa Amala Biyyee Jijjiiru
1. Jijjiirama pH: 1.1. Wantoonni balaafamaa ta’an tokko tokko asiidii ykn alkaalaayinii biyyee jijjiiruu danda’u, kunis argama soorataa, sochii maaykiroobaayil, walnyaatinsa keemikaalaa fi amala faalama biroo biyyee keessa jiran irratti dhiibbaa uumuu danda’a.
2. Dhabuu Organic Matter: 1.1. Faalamni adeemsa diigamuu fi hawaasa maaykiroobaayil jeequu danda’a, kunis sochii baayoloojii orgaanikii, marsaa soorataa, walitti qabamuu fi dhala biyyee eeguuf barbaachisu hir’isa.
3. Jijjiirama Caasaa: 1.1. Wantoonni summii qaban walitti qabamuu, haala qola, sochii bishaanii fi amala fuula jijjiiruu danda’u, kunis biyyee faalame tokko tokko guddina hidda fi oomisha qonnaaf akka hin mijoofne taasisa.
Keemikaalonni balaafamaa ta’an albuuda suphee fi orgaanikii wajjin walitti dhufeenya uumuun, amala keemikaalaa fi haala naannoo isaanii irratti hundaa’uun faalama cimsanii akka hidhaman ykn akka bulbulaman taasisuu danda’u.
Jiidhinni biyyees dhimma qaba sababiin isaas bishaan faalama bulbulamoo karaa qola geejjibaa kan danda’u yoo ta’u, haalli goggogaa ammoo wantoota tokko tokkoof adsorption dabaluu fi amala naannoo isaanii jijjiiruu danda’a.
Qorannoowwan kan sochii qoricha aramaa biyyee keessaa akkaataa adsorbiishiniin, jiidhinni, uwwisni biyyee fi orgaanikii keemikaalonni naannoo gubbaatti hafuu ykn gadi fageenyaan socho’uu irratti dhiibbaa geessisan agarsiisu.
Dhiibbaa Maaykiroo-orgaanizimoota Biyyee Irratti Qabu
1. Lakkoofsa Maaykiroobaayil Hir’achuu: Faalama summii qabu baay’ina baakteeriyaa, fangasii fi maayikiroo-orgaanizimoota miira namaa kakaasan kanneen sirna ikoo biyyee fayyaa fi oomishaa keessatti hojiiwwan barbaachisoo hojjetan hir’isuu danda’u.
2. Heddumina Maaykiroobaayil Gadi aanaa: 1.1. Wantoonni balaafamaa ta’an gosoota miira namaa kakaasan dhabamsiisuu kan danda’an yoo ta’u, orgaanizimoonni dandamatan akka ol’aantummaa qaban kan hayyamu yoo ta’u, walnyaatinsa hawaasaa jijjiiruun wal-nyaatinsa baayoloojii barbaachisaa biyyee faalame keessatti laaffisuu danda’u.
3. Inzaayimii dhorkuu: 1.1. Sibiilonni ulfaatoo fi faalama biroo inzaayimoota diigamuu, gadhiifamuu soorataa, jijjiirama anniisaa fi adeemsa baayookeemikaalaa biroo biyyee hojiirra jiruuf barbaachisan gidduu seenuun ni danda’ama.
Maaykiroo-orgaanizimoonni diigamuu fi marsaa soorataa waan oofan, kufaatiin isaanii dandeettii biyyeen meeshaalee orgaanikii jijjiiruu fi soorata biqiltoonni guddachaa jiraniif barbaachisan gadhiisuu hir’isuu danda’a.
Kanaafuu faalamni marsaa naayitiroojiinii, fosfarasii, kaarboonii fi salfarii irratti dhiibbaa uumuun jijjiirama battalumatti mul’achuu dhiisuu danda’u garuu qulqullina baayoloojii biyyee suuta suutaan hir’isuu danda’u uumuu danda’a.
Qorannoo ilaallatu dhiibbaa summii balfi jajjaboo orgaanizimoota biyyee irratti qabu dabalataan meeshaaleen miidhaa geessisan akkamitti baay’ina maaykiroobaayil fi adeemsa ikoloojii biyyee idilee jeequu akka danda’an agarsiisa.
Miidhaa Biqiltootaa fi Omisha Midhaanii
1. Biqiluu Gadhee: . Faalama balaafamaa ta’e biqiluu sanyii gidduu seenuun kan danda’amu yeroo qindoominni summii midhaan miira qabeessa ta’e keessatti fudhatama bishaanii, sochii seelii, argama soorataa ykn guddina hidda jalqabaa jeequ.
2. Miidhaa Hundee: . Biyyeen faalame kallattiin hidda miidhuu, xuuxamuu soorataa daangessuu, meetaabolii hidda jijjiiruu fi dandeettii biqiltuun bishaan gahaa fi albuuda barbaachisoo argachuu hir’isuu danda’a.
3. Omisha Hir’isuu: 1.1. Faalamni guddina biqiltootaa, guddina baala, daraaraa, uumamuu firii fi qulqullina sassaabbii dhumaa hir’isuu danda’a, keessumaa yeroo faalama naannoo hundee sochii qabu keessatti itti fufu.
Faalama tokko tokkos footosinteesii fi meetaabolii soorataa gidduu seenuun, haala saaxilamummaa cimaa keessatti kilooroosii, guddina dhaabuu, baala yeroo malee miidhuu, ykn mallattoolee dhiphina mul’atan fida.
Biqiltoonni lafa faalame irratti biqilan faalama tokko tokko tishuuwwan nyaatamuu danda’an keessatti kuufachuu danda’u, kunis bakka midhaan faalame sirna nyaataa manaa, beeyladaa ykn daldalaa seenutti nageenya nyaataaf yaaddoo uumuu danda’a.
Qajeelfama irratti bulchiinsa dhala biyyee nageenya qabu oomisha midhaaniif barbaachisummaa bulchiinsa soorataa madaalawaa fi gochoota faalama naannoo hin barbaachifne uumuun hir’isuu ibsa.
Sochii Biyyee fi Bishaan Keessatti
1. Liqimsuu: 1.1. Wantoonni balaafamaa bulbulamoo bishaan keessa seenu waliin gara gadiitti socho’uu danda’u, faalama biyyee gubbaa irraa gara marsaa gadi fagootti geessuun qabeenya bishaan lafa jalaa ga’uu danda’u.
2. Yaa’a bishaanii: . Roobni faalama biyyee qaxxaamuree gara sululawwan, karaa bishaan itti bahu, bishaan kuufamaa fi naannoowwan fudhatan birootti geessuun faalama bakka jalqabaa bira darbee babal’isuu danda’a.
3. Balaa Bishaan Lafa Jala: 1.1. Faalama socho’aa itti fufiinsa qabu naannoo hundee bira darbee bishaan lafa jalaa seenuun rakkoo naannoo rakkisaa fi qaala’aa ta’ee fi dhiyeessii dhugaatii fi jallisii irratti dhiibbaa uumuu danda’u uumuu danda’a.
Balaan sochii biyyee, ce’umsa, rooba, bishaan ba’uu, bulbulamuu faalama, cimina adsorption, gad fageenya bishaan lafa jalaa, fi hamma faalama naannootti seenu irratti hundaa’a.
Dhangala’oonni faalaman biyyee naannoo isaanii keessa socho’uu fi keemikaalota balaafamaa gara bishaan lafa jalaa naannoo gatamuu jalaa fi sanaa ol geessuu waan danda’aniif balaa addaa fidu.
Odeeffannoo waa’ee maddoota faalama bishaan lafa jalaa fi bulchiinsa faalama bishaan lafa jalaa osoo hin ga’iin dura faalama to’achuun godaansa bal’aa booda qulqulleessuu qaala’aa ta’e caalaa maaliif qabatamaa akka ta’e ibsa.
Bu’aa Qonnaa fi Naannoo Yeroo Dheeraa
1. Oomishtummaa Biyyee Gadi Bu’uu: 1.1. Faalamni itti fufiinsa qabu marsaa soorataa, sochii maaykiroobaayil, guddina hidda, caasaa biyyee, fi adeemsa baayoloojii oomisha midhaanii deeggaru jeequudhaan dhala hir’isuu danda’a.
2. Biqiltoota Baduu: 1.1. Faalamni cimaan marga, midhaan, biqiltootaa fi mukkeen ajjeesuu danda’a, lafti saaxilame dhiqannaa, gogiinsa, yaa’a gubbaa fi manca’iinsa qaamaa dabalataaf saaxilama.
3. Hir’ina Heddummina Lubbu qabeeyyii: . Biyyeen faalame orgaanizimootaa fi biqiltoota miiraan qabaman hir’isuu, haala bakka jireenyaa jijjiiruu, hariiroo nyaataa jeequu, fi suuta suutaan garaagarummaa baayoloojii sirna ikoo lafaa dhiibbaa irra ga’e hunda keessatti hir’isuu danda’a.
Qonnaan bultoonni sassaabbii gadi aanaa, baasii deebisanii dhaabuu ol’aanaa, gatii lafaa hir’achuu, fi hirkattummaa galtee alaa guddaa yeroo faalama balaafamaa oomishtummaa biyyee uumamaa haalaan hir’isu isaan mudachuu danda’a.
Faalamni itti fufiinsa qabus yeroo iddoowwan faalaman hordoffii, qaqqabummaa to’atame, sirreeffama, ykn qonna, mana jireenyaa, ijaarsaa, ykn sochii bashannanaa irratti daangessuu barbaadanitti itti fayyadama lafaa gara fuula duraa daangessuu danda’a.
Barreeffamoota irratti mari’atan filannoo iddoo balfi itti gatamu nageenya qabuuf sababoota naannoo biyyeen, bishaan lafa jalaa, ji’ooloojiin, bishaan boollaa fi sirni ikoo naannoo balaa faalama irratti dhiibbaa akkamii akka geessisu agarsiisu.
Faalama Biyyee Balaafamaa Ittisuu
1. Itti Gaafatamummaa Balfa Qabuu: Industiriiwwan, qonnaan bultoonni, dhaabbileen, fi maatiin meeshaalee balaafamaa adda baasuun adeemsa kuusaa, geejjibaa, wal’aansaa, deebisanii dhaabuu fi gatuu mirkanaa’e fayyadamuu qabu.
2. Bulchiinsa Qoricha Aramaa Sirnaan: 1.1. Fayyadamtoonni qajeelfama oomishaa hordofuu, fayyadama hin barbaachifne irraa fagaachuu, dhangala’uu ittisuu, fi meeshaalee faalaman fi oomishaalee hafan sirna bulchiinsa balfaa barbaachisaa ta’een qabachuu qabu.
3. Hordoffii Faalama: 1.1. Qorannoon biyyee yeroo yeroon taasifamuun jijjiirama keemikaalaa dafanii adda baasuu, qindoomina faalama hordofuu, naannoo dhibee kanaan miidhame murteessuu fi murtii odeeffannoo irratti hundaa’e waa’ee bulchiinsa qonnaa fi naannoo deeggaruun ni danda’ama.
Faalama ittisuufis balfa hin barbaachifne maddisiisuu hir’isuu, bakka kuufama keemikaalaa nageenya qabu eeguu, dhangala’aa saffisaan suphuu fi meeshaalee balaafamaa balfa bulchiinsa magaalaa idilee irraa adda baasuu gaafata.
Bakka balfi qoricha aramaa gatuu barbaadutti, . gochaalee qoricha aramaa-qabeessa itti gatan sirrii ta’an carraa hafteen keemikaalaa biyyee qonnaa, bishaan lafa jalaa fi bishaan gubbaa seenuu hir’isuu danda’a.
Keessattuu ittisi balfaa barbaachisaa ta’ee itti fufee jira sababiin isaas baay’ina meeshaalee balaafamaa gara sirna gatamaa seenan hir’isuun carraa akka tasaa gadi lakkifamuu, uumamuu dhangala’aa fi iddoowwan faalaman waan hir’isuuf.
Faalama Balaafamaa Booda Biyyee Deebisuu
1. Meeshaa Faalamee Buqqisuu: Qotiinsi filannoo qabatamaa ta’uu danda’a, bakka faalamni naannoo xiqqaa ta’e irratti dhiibbaa geessisuu fi qindoominni faalamaa namoota, biqiltoota ykn sirna ikoo irratti balaa fudhatama hin qabne uumuu danda’a.
2. Faalama Sochoosuu: 1.1. Malawwan sirreeffamaa tokko tokko keemikaala biyyee jijjiiruun ykn faalama ciminaan hidhuun sochii faalama hir’isu, kanaanis sochii fi saaxilamummaa baayoloojii biyyee dhibee kanaan miidhame keessatti daangeessa.
3. Fayyeessuu Baayoloojii Deggeruu: 1.1. Orgaanikiin biyyee, biqiltoota, sochii maaykiroobaayil, fi haalawwan baayoloojii biroo fooyyessuudhaan maddi faalamaa guddaan erga to’annoo sirrii ta’e argateen booda suuta suutaan deebi’uu deggeruu danda’a.
Faalamni adda addaa deebii adda addaa waan barbaaduuf sirreeffamni madaallii iddoo sirrii ta’een jalqabuu qaba, murtoon wal’aansaas qindoomina faalama, gad fageenya, sochii, qabiyyee biyyee, fi itti fayyadama lafaa yaadame ilaaluu qaba.
Saamuda naannoo haala faalamaa adda baasuu, qindoomina faalamaa mirkaneessuu, fi sirreeffamni balaa sadarkaa fudhatama qabutti hir’isuu isaa murteessuuf odeeffannoo barbaachisaa ta’e kenna.
Qajeelfama irratti saamuda biyyee fi naannoo bakka bu’aa ta’e fudhachuu saamuda fudhachuun gaarii hin taane bu’aa dogoggoraa fiduu fi murtii waa’ee bulchiinsa iddoo faalame laaffisuu waan danda’uuf mala of eeggannoodhaan walitti qabuu cimsa.
Akkasumas Dubbisaa: Dhiibbaa Waliigalaa Balfi Naannoo Irratti Qabu
Biyyee Nageenya Qabuuf Keemikaalota Balaafamaa Bulchuu
To’annoo keemikaalaa balaafamaa osoo faalamni hin uumamin jalqabamuu qaba sababiin isaas yeroo baay’ee ittisi lafa faalamni naannoo keessaa babal’atee booda lafa baay’ee faalame deebisuuf yaaluu caalaa biyyee haala bu’a qabeessa ta’een eega.
Industiriiwwan sirna ittisa qabachuu, bakka kuusaa sakatta’uu, bishaan xuraa’aa gadi lakkifamu to’achuu, hojjettoota leenjisuu, fi hojimaata hatattamaa dhangala’uu keemikaalaa fi akka tasaa gadi lakkifamuu daangessu diriirsuu qabu.
A faayidaa qabu mala balfa hir’isuu meeshaalee balaafamaa kuusaa, geejjibaa, wal’aansa ykn dhuma irratti gatamuu barbaadan gadi buusuun carraa saaxilamummaa naannoo hir’isuu danda’a.
Dhaabbileen balfa balaafamaa bakka itti gatamu filachuu isaanii duras madaaluu qabu, sababiin isaas bakkeewwan hin mijoofne carraa godaansa dhangala’aa fi faalama lafa naannoo isaanii ykn bishaan lafa jalaa dabaluu danda’u.
Bakki kuufama kuufama sirnaan qophaa’e to’annaa malee gadi lakkifamuu karaa to’annaa fi hordoffii hir’isuu danda’a, haa ta’u malee bulchiinsi gaariin ammallee dhangala’oo fi gaazota faalaman gara miidiyaa naannoo naannoo isaaniitti akka ba’an hayyamuu danda’a.
Marii ammayyaa kan ramaddii bakka kuufama balfaa fi bulchiinsa naannoo balaa faalamaa hir’isuuf ittisa mijaawaa, to’annoo dhangala’aa, hordoffii, bishaan ba’uu, fi suphaa yeroo dheeraa cimsuu.
Hawaasni seeraan ala gatamuu ittisuudhaan, dhangala’aa keemikaalaa gabaasuu, itti gaafatamummaadhaan deebi’anii fayyadamuu deeggaruun, fi jiraattota waa’ee balaa wantoota balaafamaa wajjin walqabatan barsiisuudhaanis faalama hir’isuu danda’u.
Bu’a-qabeessa sirna faalama-to’annoo dhaabbilee dambii, hordoffii, raawwachiisummaa, eegumsa naannoo, fi itti gaafatamummaa fayyaa hawaasaa dhaabbilee mootummaa fi dhaabbilee itti gaafatamummaa qaban biroo hunda keessatti qindeessuuf gargaara.
Hordoffiin faalama tarkaanfiiwwan ittisaa booda barbaachisaa ta’ee itti fufa sababiin isaas jijjiiramni qindoomina faalamaa haaraa gadhiifamuu mul’isuu, bakka ho’aa itti fufiinsa qabu adda baasuu fi faalamni caalaatti babal’achuu isaa dura tarkaanfii sirreeffamaa qajeelchuu danda’a.
Malleen deeggaran hordoffii faalama fi faalama hoggantoonni naannoo balaa keemikaalaa madaaluu fi faalamni biyyee, bishaan, biqiltoota, bineensota ykn hawaasa dhiyoo jiran irratti dhiibbaa qabaachuu isaa hubachuuf gargaaruu danda’a.
Wantoonni balaafamaas karaa bishaan ba’aa industirii, sochii boba’aa, adeemsa keemikaalaa, bishaan xuraa’aa faalame, fi yaa’a balfa hojii omishaa fi daldalaa irraa dhufuun to’annoo gaarii hin qabneen biyyee bira ga’uu danda’u.
Ragaa ilaallatu dhiibbaa bishaan ba’aa industirii keemikaalonni, soogiddoonni, kompaawundootni kiroomiyeemii, zayitaa fi faalama biroo bishaan lafa jalaa, beeylada, sirna bishaanii fi hawaasa cinatti qulqullina biyyee irratti dhiibbaa uumuu akka danda’an agarsiisa.
Rakkoon bal’aan kun madda faalamaa hubachuu kan barbaadu yoo ta’u, sababiin isaas hojiin industirii, qonni, geejjibaa, balfa gatuu fi guddinni magaalaa wantoota miidiyaalee naannoo hedduu faaluu danda’an gadi lakkisuu danda’a.
Qabeenya ibsu maddoota faalamaa gurguddoo fi daandii naannoo ittisi faalamaa madda jalqabaa fi karaalee faalama booda itti socho’an ilaaluu kan qabu maaliif akka ta’e agarsiisu.
Balfi keemikaalaa tokko tokko erga biyyee seenee booda kallattiin misooma biqiltootaa gufachiisuu waan danda’uuf, naannoo qonnaa lafti faalame karaa biraatiin oomisha nyaataa deeggaru danda’u keessatti sirnaan qabachuun keessumaa barbaachisaa ta’a.
Odeeffannoo irratti dhiibbaa faalama keemikaalaa-balfa keemikaalonni summii qaban biyyee faaluu, guddina biqiltootaa daangessuu, bishaan faaluu fi rakkoo ikoloojii bal’aa uumuu akka danda’an ibsa.
Keemikaalonni yeroo dheeraaf sochiirra jiraatan keessumaa yeroo baay’ee erga itti fayyadamanii booda ykn bulchiinsa mijaawaa hin taane booda orgaanizimoota biyyee fi biqiltoota irra deddeebiin saaxiluu waan danda’aniif itti fufuun qoricha aramaa xiyyeeffannoo argachuu qaba.
Qorannoo irratti sababoota manca’iinsa qoricha aramaa biyyee keessatti dhiibbaa geessisan akkaataa walnyaatinsi biyyee, pH, sochiin maaykiroobaayil, amaloonni keemikaalaa, jiidhinni fi qilleensi itti fufiinsa qoricha aramaa irratti dhiibbaa geessisan ibsa.
Dhangala’iinsi boba’aa balaa barbaachisaa biraa kan fidu yoo ta’u, sababiin isaas kompaawundootni boba’aa xixiqqoo biyyee dibachuu, sochii bishaanii daangessuu, maaykiroo-orgaanizimoota irratti dhiibbaa uumuu, biqiltoota miidhuu fi dandeettii oomishaa lafa qonnaa hir’isuu danda’u.
Odeeffannoo waa’ee faalama boba’aa fi dhiibbaa inni naannoo irratti qabu akkaataa boba’aan biyyee keessa seenee argama bishaan biyyee, biqiltoota, orgaanizimootaa fi itti fayyadama lafaa gidduu seenuun akka danda’amu ibsa.
Faalamni balaafamaa hariiroo baayoloojii sirna ikoo biyyee keessattis jijjiiruu danda’a sababiin isaas jijjiiramni maaykiroo-orgaanizimoota, biqiltoota, manca’oo fi bineensota biyyee heddummina lubbu qabeeyyii lafaa bal’aa irratti dhiibbaa uumuu danda’a.
Qorannoo irratti sababoota naannoo heddummina lubbu qabeeyyii irratti dhiibbaa geessisan haala biyyee, qulqullina bakka jireenyaa, sochii qonnaa, haala qilleensaa fi dhiibbaa naannoo biroo cinatti faalamni maaliif ilaalamuu akka qabu agarsiisa.
Yaadni barbaachisaan biraa balfa walitti qabuu fi qulqulleessuu kan dabalatu yoo ta’u, sababiin isaas kuufamni balfi to’annaa malee carraa faalamaa dabaluu kan danda’u yoo ta’u, bulchiinsi sirrii ta’e ammoo tuttuqaa meeshaalee balaafamaa fi biyyee naannoo gidduu jiru hir’isa.
Balfi haala gaariin hin bulfamneen bu’aan naannoo marii irratti taasifamuun ifa ta’a rakkoo bulchiinsa balfa jajjaboo, faalama biyyee, faalama bishaan lafa jalaa, raawwachiisummaa laafaa fi sirna gatuu gahaa dhabuu dabalatee.
Dhumarratti, wantootni balaafamaa biyyee akka hin geenye ittisuun erga faalamni uumamee booda guutummaatti sirreeffama irratti hirkatuu caalaa itti fufiinsa qaba. Qabxiin nageenya qabu, hordoffiin, raawwachiisni, wal’aansi, fi barnoonni ummataa waliin hojjechuu qabu.
Cuunfaa Dhiibbaa Wantoonni Balaafamaa Biyyee fi Jireenya Biqiltootaa Irratti Qaban
| Naannoo | Bu’aa Guddaa | Bu’aa Uumuu Danda’u |
|---|---|---|
| Sibiilota Ulfaataa | Kuufama sibiilaa fi summii | Fayyaa biyyee fi biqiltootaa hir’isuu |
| Amaloota Biyyee | Jijjiirama pH, caasaa fi keemistrii | Soorata gaarii dhabuu fi sochii bishaanii |
| Maaykiroo-orgaanizimoota | Baay’inaafi garaagarummaa hir’isuu | Marsaa soorataa fi sochii inzaayimii gadi buusu |
| Biqiltoota | Miidhaa hundee fi guddina gaarii dhabuu | Omishaafi qulqullina midhaanii hir’isuu |
| Bishaan lafa jalaa | Faalama socho’aa dhangala’uu | Faalama bishaanii |
| Lafa Qonnaa | Oomishtummaan biyyee hir’achuu | Baasii oomishaa fi deebisanii dhaabuu olaanaa |
| Sirna ikoo naannoo | Kasaaraa biqiltootaa fi heddummina lubbu qabeeyyii | Manca’iinsa bakka jireenyaa fi madaallii ikoloojii dhabuu |
| Ittisa | Kuusaa, gatuu fi hordoffii nageenya qabu | Balaa faalamaa gadi buusu |
| Deebi’ee dhaabuu | To’achuu, buqqisuu, fi baayoloojii irraa deebisuu | Nageenyaa fi hojii biyyee fooyyessuu |
Dhiibbaa Wantoonni Balaafamaa Biyyee fi Jireenya Biqiltootaa Irratti Qaban ilaalchisee Gaaffiiwwan Irra Deddeebiin Gaafataman
1. Wantoonni balaafamaa ta’an maali?
Wantoonni balaafamaa ta’an meeshaalee amaloota keemikaalaa, fiizikaalaa ykn baayoloojii qaban kanneen nama, bineensota, biqiltoota, biyyee, bishaan ykn qaamolee naannoo biroo miidhuu danda’aniidha.
2. Wantoonni balaafamaa ta’an biyyee irratti dhiibbaa akkamii geessisu?
Keemistirii biyyee jijjiiruu, sochii maaykiroobaayil hir’isuu, qindoomina sibiilota ulfaatoo dabaluu, hundee miidhuu, dhala hir’isuu fi bishaan lafa jalaa karaa dhangala’uu faaluu danda’u.
3. Wantoonni balaafamaa yeroo baay’ee biyyee faalan kamfa’i?
Faalama beekamaan sibiilota ulfaatoo, kompaawundoota boba’aa, qoricha aramaa, keemikaalota industirii, bishaan xuraa’aa faalame, furdaa, meeshaalee raadiyoo’aktiiwii fi haftee balfa balaafamaa kan dabalatudha.
4. Biyyeen faalame biqiltoota irratti dhiibbaa uumuu danda’aa?
Eeyyee. Biyyeen faalame biqiluu hir’isuu, hidda miidhuu, fudhatama soorataa daangessuu, mallattoo dhiphina mul’atu fiduu, guddina hir’isuu fi oomisha midhaanii gadi buusu danda’a.
5. Wantoonni balaafamaa ta’an bishaan lafa jalaa gahuu danda’uu?
Eeyyee. Faalama bulbulamaa fi socho’aa bishaan seenu waliin biyyee keessaa gara gadiitti socho’uu fi dhuma irratti bishaan lafa jalaa naannoo faalame jala gahuu danda’a.
6. Faalama biyyee akkamitti ittisuun danda’ama?
Ittisa keemikaalaa sirnaan kuusuu, balfa itti gaafatamummaadhaan gatuu, bulchiinsa qoricha aramaa, to’annoo dhangala’aa, hordoffii faalama, raawwachiisummaa danbii, fi barnoota naannoo ummataa barbaada.
7. Biyyeen faalame deebi’ee deebi’uu danda’aa?
Eeyyee. Gosa faalamaa fi cimina isaa irratti hundaa’uun, deebisanii dhaabuun biyyee faalame buqqisuu, faalama sochoosuu, haala biyyee fooyyessuu fi baayoloojii deebisanii dhaabuu deeggaruun kan dabalatu ta’uu danda’a.
8. Yeroo madaallii faalamaa maaykiroo-orgaanizimoonni biyyee maaliif barbaachisoo ta’u?
Maaykiroo-orgaanizimoonni diigamuu fi marsaa soorataa ni deeggaru, kanaaf jijjiiramni baay’ina, adda addaa ykn sochii isaanii bu’aa baayoloojii barbaachisaa faalama biyyee agarsiisuu danda’a.
9. Sochii faalamaa biyyee keessatti murteessan wantootni maali?
Wantoonni barbaachisoo ta’an biyyee, qabiyyee suphee, orgaanikii, pH, jiidhina, bishaan ba’uu, bulbulamuu faalamaa, itti fufiinsa keemikaalaa fi haala bishaan lafa jalaa kan dabalatudha.
10. Faalama biyyee balaafamaa taʼe dursee xiyyeeffannaa argachuu kan qabu maaliifi?
Tarkaanfiin dafanii fudhatamuun faalama akka hin babal’anne ittisuu, midhaanii fi sirna ikoo eeguu, balaa bishaan lafa jalaa hir’isuu, baasii sirreessuu hir’isuu fi gatii oomishaa lafa miidhame eeguu danda’a.
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e, saanduqa yaada armaan gadii fayyadamuun yaada keessan nuuf qoodaa. Akkasumas odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira ga’uu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif baay’ee galatoomaa!
Akkasumas Dubbisaa: Bulchiinsa Dhala Biyyee Omisha Timaatima Nageenya Qabuuf