Qorannoon jijjiirama uwwisa lafaa namoonni lafa itti fayyadaman qofa osoo hin taane itti fayyadamni sun qulqullinaa fi dandeettii oomishaa qabeenya qonnaa irratti dhiibbaa akkamii akka geessisu qorata. Kunis manca’iinsa lafaa yaaddoo naannoo barbaachisaa taasisa.
Manca’iinsi lafa qonnaa kan uumamu biyyeen, biqiltoonni, hariiroon bishaanii ykn qabeenyi lafaa biroo dandeettii lafti qonnaa midhaan, horii, sirna ikoo, jireenyaa, fi wabii nyaataa yeroo dheeraa deeggaru hir’isuuf gahaa ta’ee yeroo manca’udha.
Guddinni baay’ina ummataa yeroo baay’ee marii waa’ee manca’iinsa lafa qonnaa irratti xiyyeeffannoo hawwata sababiin isaas hawaasni guddachaa jiru nyaata, boba’aa, galii fi bakka qubsumaa dabalataa waan barbaaduuf. Haa ta’u malee, dhiibbaan baay’ina ummataa ofumaan qulqullina lafaa bakka hundatti gadi bu’aa hin fidu.
Ilaalchi gurguddoon lama bu’aawwan adda addaa kana ibsuuf gargaaru. Ilaalchi geengoo hamaa hiyyummaa, guddina baay’ina ummataa, dhiibbaa qabeenya, oomishtummaa hir’achaa dhufuu fi hiyyummaa dabalataa kan walqabsiisu yoo ta’u, ilaalchi Boserupian ammoo cimsuu fi invastimantii cimsa.
Ragaan Keeniyaa fi naannoolee lafa gogaa hedduu Afrikaa Dhihaa irraa argame akka agarsiisutti lafti qonnaa dhiibbaa baay’ina ummataa jalatti fooyya’uu kan danda’u qonnaan bultoonni gabaa, bu’uuraalee misoomaa, beekumsa, qabiyyee nageenyaa, teeknooloojii fi onnachiiftuu invastimantii yeroo argatan.
Manca’iinsa Lafa Qonnaa Hubachuu
Manca’iinsi lafa qonnaa qulqullina biyyee, uwwisa biqiltootaa, haala bishaanii, ykn hojiiwwan lafaa kanaan walqabatan kan dandeettii lafa qonnaa midhaan oomishuuf, beeylada deeggaru, fi tajaajila ikoloojii itti fufsiisuu hir’isuu agarsiisa. Itti fayyadama lafaa fi yaad-rimee uwwisa jijjiirama kana ibsuuf gargaara.
Lafti hojii oomishaa fi naannoo waan deeggaruuf, manca’iinsi dhiyeessii nyaataa, galii qonnaan bultootaa, heddummina lubbu qabeeyyii, dambii bishaanii fi jireenya baadiyyaa irratti dhiibbaa uumuu danda’a. Kanaafuu qabeenya lafaa hubachuun itti fayyadamaafi qulqullina lamaan isaanii karaa qorachuu gaafata saayinsii biyyee.
Itti fayyadamni lafaa sochiiwwanii fi galteewwan namoonni lafa kunuunsuuf ykn jijjiiruuf itti fayyadaman kan ibsu yoo ta’u, uwwisni lafaa ammoo fuula fiizikaalaa naannoo tokko keessatti mul’atu ibsa. Hariiroon isaanii jijjiirama qonnaa ibsuuf gargaara.
Diigamuun adeemsa fiizikaalaa kan akka dhiqannaa fi wal-dhiibuu, rakkoo keemikaalaa kan akka asiidii fi soogidda, ykn kasaaraa baayoloojii kan orgaanikii, maaykiroo-orgaanizimoota, fi sirna biyyee misoome keessatti hir’ina soorata biyyee of keessatti hammachuu danda’a.
Biyyeen fayyaa qabu kuufama bishaanii, dhiyeessii soorataa, deeggarsa hundee, bakka jireenyaa, fi hojiiwwan barbaachisoo deebi’anii fayyadamuu ni kenna. Kanaaf qonnaan bultoonni fi bulchitoonni lafaa fedhii oomisha qonnaa dabalaa dhufe guutuudhaan hojiiwwan kana eeguun barbaachisaadha.
Geengoo Hamaa Diigamuu Lafaa Duuba
1. Hiyyummaa Fi Dhiibbaa Qabeenyaa: Manca’iinsi lafa qonnaa karaalee walitti hidhamiinsa qaban hedduudhaan guddachuu kan danda’u yoo ta’u, keessumaa hiyyummaan, dhiibbaan ummataa, teeknooloojii daangeffame, fi qabeenya oomishaa argachuun laafaa ta’uun filannoo bulchiinsa qonnaan bultootaa sirna oomisha baadiyyaa saaxilamoo ta’e keessatti daangessu. Adeemsa dhiqannaa biyyee kasaaraa kana saffisiisuu danda’a.
2. Guddina Fi Fedhii Uummataa: Ilaalchi geengoo hamaa hiyyummaan maatiin qabeenya uumamaa jiru irratti akka hirkatan jajjabeessuu danda’a jechuun falma. Murtoon lubbuun jiraachuu yeroo gabaabaa sana booda dhiibbaa qonnaa dabaluu fi carraa deebisanii dhaabuu hir’isuu danda’a, yeroo ta’u faalama lafaa qulqullina qabeenya hammeessuu danda’a.
3. Oomishtummaa Biyyee Hir’achuu: 1.1. Guddinni baay’ina ummataa fedhii nyaataa fi galii qonnaa guddisuu kan danda’u yoo ta’u, bu’uurri lafaa jiru daangeffamee kan hafu ta’uu danda’a. Bakka bu’iinsa soorata gahaa ykn kunuunsa malee irra deddeebiin misoomsuun dhala biyyee fi oomishtummaa midhaanii suuta suutaan hir’isuu danda’a karaa barmaatilee balfa qonnaa gaarii hin taane.
4. Hiyyummaa Cimsuu: 1.1. Qonnaan bultoonni lafa tokko irraa oomisha xiqqaa waan argataniif oomishtummaan hir’achuun hiyyummaa gadi fageessuu danda’a. Qusannaan daangeffame sana booda invastimantii xaa’oo, sanyii fooyya’aa, bulchiinsa bishaanii, to’annoo dhiqannaa lafaa ykn teeknooloojiiwwan oomishaa biroo ittisuu danda’a.
Akkasumas Dubbisaa: Gahee Fayyadamtoonni Bulchiinsa Balfaa Keessatti Qaban
Daandii Boserupian Fooyya’iinsa Lafaa
Ilaalchi Boserupian dhiibbaa baay’ina ummataa irratti ibsa adda ta’e kenna. Fedhiin guddachaa dhufuun qonnaan bultoonni oomisha akka cimsan, itti fayyadama humna namaa akka dabalu, gochaalee fooyya’oo akka fudhatan, akkasumas fooyya’iinsa lafaa irratti akka invast godhan jajjabeessuu akka danda’u yaada dhiheessa.
Haala dinagdee mijataa ta’een ummanni baadiyyaa hedduu ta’e oomisha qonnaaf gabaa cimaa uumuu danda’a. Gabaa fooyya’aan argachuun invastimantii teeraasii, dhala biyyee, jallisii, meeshaalee dhaabbii fooyya’oo, fi bu’uuraalee qonnaa caalaatti hawwataa taasisuu danda’a.
Mala kunuunsa qabeenya onnachiiftuu dinagdee, dhaabbilee fi beekumsi qonnaan bulaa dhiibbaan gadi bu’iinsa ykn fooyya’iinsa uumuu irratti dhiibbaa uumuu akka danda’u agarsiisu. Kanaafuu guddinni baay’ina ummataa haalawwan deeggarsa kana cinatti qoratamuu qaba.
Dhiibbaa haala qilleensaa fi itti fufiinsa akkasumas bu’aa boca sababiin isaas jijjiiramni rooba, gogiinsi, ho’aa, fi obomboleettiin cimaan dhiqannaa, jiidhina argamu, raawwii midhaanii, fi dandamachuu sirna qonnaa dhiibbaa naannoo jalatti lafa qonnaa hunda irratti dhiibbaa qaba.
Heddummina lubbu qabeeyyii eeguun dandamachuu lafaa deggeruu danda’a sababiin isaas biqiltoonni, orgaanizimoonni biyyee, poolineetaroota, diigamtootaa fi orgaanizimoonni biroo yeroo jijjiirama naannoo jeequmsa uumame booda marsaa soorataa, uumamuu biyyee, dambii bishaanii fi sirna ikoo naannoo deebisanii dhaabuuf gumaachu. Hojiiwwan heddummina lubbu qabeeyyii kanaaf dhimma.
Machakos Ragaa Fooyya’iinsa Lafaa
1. Haala Naannoo Qormaata: 1.1. Keeniyaa Aanaa Machakos keessatti guddinni baay’ina ummataa naannoo gaarreen fi walakkaa goggogaa ta’e keessatti kan uumame yoo ta’u, bakka dhiqamuun biyyee duraanuu hamaa ture. Naannichi walitti hidhamiinsi gabaa laafaa fi daangaa lafaa fi midhaan irrattis mudateera.
2. Baay’ina Uummataa Fi Oomishtummaa Dabaluu: Bara 1930 hanga 1990tti lakkoofsi ummata Machakos tilmaamaan dachaa jahaan dabalee gara namoota miliyoona 1.4 gaheera. Dhiibbaan kun jiraatus, qonnaan bultoonni fi hawaasni akka waliigalaatti sirna cimaa, oomishaa ta’e waan fudhataniif oomishni qonnaa fooyya’eera.
3. Teeraasii Fi Misooma Gabaa: Bara 1950 fi 1960 keessa gareewwan hojii naannoo mala haaraa teeraasii kan jajjabeessan yoo ta’u, qonni gara oomisha cimaa fi midhaan gatii olaanaa qabuutti ce’e. Daandiiwwan, gabaan, bakkeewwan qophii fi indaastiriiwwan xixiqqoo carraa dinagdee babal’isan.
4. Bu’aa Diinagdee Fooyya’aa: 1.1. Bara 1990tti oomishni qonnaa mataa namaatiin dachaa lama dabaleera. Bu’uuraaleen misoomaa, misoomni gabaa, invastimantii dhuunfaa, dandeettii bulchiinsa, gareewwan of gargaarsaa, gargaarsa gogiinsa, fi qabiyyee lafaa nageenya qabuun jijjiirama qonnaa gaarii kana deeggaraniiru. Mijachuu fi raabsa lafaa bu’aawwan kana irrattis dhiibbaa qaba.
5. Ragaa Cimsuuf: 1.1. Muuxannoon Machakos guddinni baay’ina ummataa akkamitti gadi bu’iinsa hin oolle osoo hin taane cimsuuf kaka’umsa uumuu akka danda’u agarsiisa. Haa ta’u malee, bu’aan sun dhaabbilee, carraa invastimantii, bu’uuraalee misoomaa, beekumsa, gabaa, fi haala ummataa deeggaru irratti hundaa’e, cinaatti hubannoo biyyee sirrii ta’e qabaachuu.
Barnoota Afrikaa Dhihaa Lafa Qonnaaf
Ragaan walfakkaataan naannoo lafa gogaa Afrikaa Dhihaa irraa kan mul’ate yoo ta’u, kunis Naayijeeriyaa keessatti kutaa Kaano, Naannoo Diourbel Senegaal fi kutaa Niijer Maradi dabalatee, guddinni baay’ina ummataa bu’aa lafaa adda addaa waliin kan dhufedha.
Qorattoonni fooyya’iinsa ykn tasgabbii dhala biyyee, oomishtummaa, bulchiinsa sirna ikoo naannoo fi galii qonnaan bultoonni gabaa, daandii, waldaalee oomishtootaa, beekumsaa fi kaka’umsa cimaa qonna isaanii irratti invast gochuuf argachuu danda’an argataniiru.
Kanaafuu oomishtummaan qonnaa haala biyyee, rooba, jallisii, bishaan ba’uu, fi dhiyeessii bishaanii amanamaa argachuu irratti waan hundaa’uuf qabeenyi lafaa fi bishaanii waliin ilaalamuu qaba. Bulchiinsi qabeenya lamaanuu laafaa ta’uun raawwii qonnaa miidhuu danda’a.
Argamuun isaa… qabeenya uumamaa qofti oomisha itti fufiinsa qabuuf wabii hin ta’u. Qulqullinni lafaa, qaqqabummaa bishaanii, teeknooloojii, humna namaa, haala gabaa, fi deeggarsa dhaabbilee walitti dhufeenya uumuun qonnaan bultoonni qabeenya gara nyaataa fi galii hangam akka bu’a qabeessa ta’een akka jijjiiran murteessa.
Misoomni qonnaas dhiyeessii bishaanii amanamaa barbaada sababiin isaas oomishni qonnaa yeroo maddoonni jallisii faalaman, dhuman ykn eegumsi gaarii hin qabne ta’an miidhamuu danda’a. Bu’a-qabeessa eegumsa qabeenya bishaanii kanaaf oomishtummaa fi tasgabbii naannoo lamaanuu ni deeggara.
Qabxiilee Bu’aa Manca’iinsa Lafaa irratti dhiibbaa geessisan
1. Haala Qaamaa: 1.1. Haalli fiizikaalaa manca’iinsa lafa qonnaa irratti dhiibbaa cimaa qaba sababiin isaas qaxxaamurri, biyyeen biyyee, bishaan ba’uu, ciminni rooba, ho’a, fi uwwisni biqiltootaa balaa dhiqannaa, sochii bishaanii, soorataa qabachuu, fi guddina midhaanii lafa misoome irratti dhiibbaa qaba.
2. Qulqullina Bishaanii: 1.1. Bishaan jallisii faalame soogidda, soorata, paatojeenotaa fi wantoota biroo sirna qonnaa keessatti galchuu waan danda’uuf qulqullinni bishaaniis dhimma qaba. Kanaafuu bulchiinsi bishaanii sirrii ta’e maddoota eeguu fi faalama karaa qonna bira ga’u to’achuu gaafata bulchiinsa qulqullina bishaanii bu’a qabeessa ta’e.
3. Sochii Biyyee: 1.1. Sochiin biyyee lafaa manca’iinsa lafaa fi sirna bishaanii gidduutti walitti dhufeenya barbaachisaa kan biraa kenna. Biyyeen manca’e dirree irraa gara bishaan boollaa, sulula, lagaa fi kuufama bishaanii geejjibsiisuun qulqullina bishaanii hir’isuun faalama kanaan walqabatu qabachuun ni danda’ama, akkuma karaa ibsame adeemsa geejjibaa biyyee lafaa.
4. Biqiltootaa Fi Uwwisa Lafaa: Bosona ciruun manca’iinsa lafaa cimsuu kan danda’u yeroo biqiltoonni buqqisuun biyyee saaxilu, sochii bishaanii jijjiiru, bakka jireenyaa hir’isuu fi eegumsa uumamaa dhiqannaa irraa laaffisu. Kanaafuu babal’inni qonnaa biqiltoota hafan fi sirna ikoo naannoo of eeggannoodhaan bulchuu gaafata.
5. Haala Diinagdee Fi Hawaasummaa: 1.1. Manca’iinsi lafaas akkaataa hawaasni hanqinaaf deebii kennu irratti dhiibbaa qaba. Bakka qonnaan bultoonni gatii tasgabbaa’aa hin taane, yeroon hojii nageenya hin qabne, liqii daangeffame, ykn bu’uuraalee misoomaa gaarii hin taane isaan mudatutti, fooyya’iinsa yeroo dheeraa maallaqaan gargaaruuf rakkachuu danda’u.
Guddina Uummataa Fi Itti Fayyadama Lafaa Itti Fufiinsa Qabu
Guddinni baay’ina ummataa manca’iinsa lafa qonnaaf ibsa barbaachisaas ta’e gahaa miti. Dhiibbaan isaas haala dinagdee, dhaabbilee, teeknooloojii, gabaa, gurmaa’ina hawaasummaa, fi naannoo fiizikaalaa haala baadiyyaa adda addaa irratti hundaa’a.
Guddinni ariifataa lafa qonnaa irratti dhiibbaa dabaluu danda’a, keessumaa naannoo dadhaboo qonnaan bultoonni filannoo muraasa qaban keessatti. Irra deddeebiin misoomsuun, yeroon qonnaa gabaabsuun, garmalee dheeduudhaan, fi biqiltoota buqqisuun dhiibbaa biyyee fi sirna ikoo cimsuu danda’a.
Haa ta’u malee, ummanni baay’een humna namaa, dandeettii, gabaa, fi abbootii qabeenyaa qonna cimsuu deeggaran kennuus ni danda’a. Bu’aan isaas imaammattoonni fi sirnoonni dinagdee invastimantii oomishaa yeroo gabaabaa keessatti fayyadamuu caalaa badhaasa akka qabaatu gochuu fi dhiisuu isaanii irratti hundaa’a.
Keessattuu biqiltoonni gara lafa qonnaatti jijjiiruun eegumsa ikoloojii balleessuu, bakka jireenyaa laaffisuu fi dhiqannaa lafaa dabaluu waan danda’uuf bosona ciruun barbaachisaa dha. Kanaaf babal’ina lafaa itti gaafatamummaa qabu ilaaluu qaba bu’aa manca’iinsa biqiltootaa osoo naannoowwan haaraan oomisha hin seenin dura.
Dhaabbileen ciccimoon mirga lafaa, tajaajila ekisteenshinii, istaandaardii naannoo, bulchiinsa bishaanii, bu’uuraalee misoomaa, jaarmiyaalee oomishtootaa, akkasumas qabeenya eeguun teeknooloojiiwwan mijatoo oomishtummaa qonnaa fooyyessuu danda’an argachuudhaan bu’aa gaarii cimsuu danda’u.
Bulchiinsi bishaan xuraa’aas xiyyeeffannoo argachuu qaba sababiin isaas gadi lakkifamni haala gaariin hin qulqullaa’in lafa qonnaa, dhiyeessii jallisii, orgaanizimoota biyyee fi nageenya midhaanii irratti dhiibbaa uumuu danda’a. Bishaan xuraa’aa sirnaan qabachuun qonna nageenya qabuu fi yeroo dheeraa cimaa ta’e ni deeggara bulchiinsa naannoo.
Haalli hawaasummaa fi dinagdees dhimma qaba. Barnoonni, walqixxummaan, carraan adda addaa, qaqqabummaa faayinaansii, fi gabaa haqa qabeessa ta’e maatiin dandeettii gahaa lafa deebisanii dhaabuu fi oomisha itti fufiinsa qabu irratti invast gochuuf qabaachuu fi dhiisuu isaanii murteessuu danda’a.
Akkasumas Dubbisaa: Bulchiinsa Biyyee fi Qabeenya Albuudaa
Malawwan Qabatamaa Fooyya’iinsa Lafa Qonnaa
1. Fayyaa Biyyee Deebisuu: Fooyya’iinsi lafa qonnaa gochoota qindoomina qaban kanneen qulqullina biyyee deebisan, uwwisa biqiltootaa eeguu, bulchiinsa bishaanii fooyyessuu, fi haala dinagdee bulchiinsa yeroo dheeraa badhaasu fi qabeenya eegu uumuun jireenya qonnaa hojiirra ooluu danda’u eeguu barbaada.
2. Hojimaata Eegumsa Fayyadamaa: 1.1. Qonnaan bultoonni lafa manca’e fooyyessuu kan danda’an gochaalee kunuunsaa kanneen dhiqannaa hir’isuu, meeshaalee orgaanikii deebisuu, soorata of eeggannoodhaan bulchuu fi caasaa biyyee eeguun. Malleen kun midhaan mijaawaa fi haala naannoo wajjin yoo walsimsiifaman caalaatti bu’a qabeessa ta’u.
3. Meeshaalee Orgaanikii Faayidaa Qaban Irra Deebiin Fayyadamaa: Bulchiinsi balfaa gahumsa qabuunis haftee qonnaa fi meeshaaleen orgaanikii mijatoo ta’an gara fooyya’iinsa biyyeetti yeroo jijjiiraman fooyya’iinsaaf gumaachuu danda’a. Irra deebiin itti fayyadamuu fi deebi’ee fayyadamuun dhiibbaa gatamuu hir’isa, soorata ykn kaarboonii gara sirna oomishaatti deebisuu.
4. Dhaabbilee Mootummaa cimsuu: 1.1. Dhaabbileen mootummaa fooyya’iinsa lafaa karaa ekisteenshinii, qorannoo, bu’uuraalee misoomaa, hordoffii naannoo, qabiyyee nageenya qabuu, mala faayinaansii, fi imaammata bulchiinsa qabeenya itti gaafatamummaa qabu jajjabeessuun lafa qonnaa hunda keessatti, dabalatee gahee olaanaa qabu to’annoo faalama dhaabbilee.
5. Balaa Fayyaa Naannoo Hir’isuu: 1.1. Bulchiinsi balfaa fi faalama fooyya’aan biyyee fi bishaan kan eegu yoo ta’u, balaa qonnaan bultoota, beeyladaa, midhaan, fi hawaasa naannoo isaanii irratti dhufu hir’isa. Hubachuu dhiibbaa naannoo fi fayyaa irratti qabu murtii qonnaa nageenya qabu qajeelchuu danda’a.
6. Bu’aa Diinagdee Hordofuu: 1.1. Fooyya’iinsi milkaa’aan beekumsa qonnaan bulaa odeeffannoo saayinsii fi muuxannoo naannoo waliin walitti makuu qaba. Hordoffiin itti fufiinsa qabu dhala biyyee, dhiqannaa biyyee, oomisha, biqiltoota, haala bishaanii, fi galii maatii jijjiiramni bulchiinsa bu’aa waaraa fiduu osoo hir’isuu mul’isuu danda’a kasaaraa dinagdee miidhaa naannoo irraan gahu.
Cuunfaa Qabxiilee Ijoo Lafa Qonnaa Manca’uu ykn Fooyya’uu
| Kallattii | Cuunfaa |
|---|---|
| Manca’iinsa Lafa Qonnaa | Biyyee, biqiltoonni, haala bishaanii, ykn hojii lafaa manca’uu oomishtummaa qonnaa fi raawwii ikoloojii hir’isu. |
| Geengoo Hamaa | Hiyyummaan, dhiibbaan qabeenya, oomishtummaan hir’achaa dhufuu fi invastimantiin daangeffame wal cimsuu fi manca’iinsa saffisiisuu danda’a. |
| Yaada Boserupian Hypothesis jedhamu | Guddinni baay’ina ummataa yeroo haalli deeggarsaa jirutti cimina, kalaqa, itti fayyadama humna namaa, misooma gabaa, fi invastimantii jajjabeessuu danda’a. |
| Ragaa Machakos | Keeniyaan guddinni baay’ina ummataa oomishtummaa olaanaa waliin wal-simuu akka danda’u yeroo gabaan, bu’uuraaleen misoomaa, yeroon hojii, beekumsi, fi carraan invastimantii fooyya’uu akka danda’u agarsiifteetti. |
| Dhiibbaa Ijoo | Biyyee, qilleensi, biqiltoonni, bishaan, gabaa, dhaabbilee, teeknooloojii, faayinaansii, bu’uuraaleen misoomaa, barnootaa fi haalli hawaasummaa bu’aa lafaa irratti dhiibbaa qaba. |
| Fooyya’iinsa Lafaa | Kunuunsa, biyyee deebisuun, bulchiinsa balfaa itti gaafatamummaa qabu, dhaabbilee ciccimoo, hordoffii, fi sirni dinagdee deggersaa lafa qonnaa fooyyessuu danda’a. |
Waa’ee Manca’uu ykn Fooyya’iinsa Lafa Qonnaa Irra Deddeebiin Gaafataman: Qabxiilee Ijoo
1. Manca’iinsi lafa qonnaa maali, qonnaan bultoota, oomisha nyaataa, jireenya baadiyyaa, fi hojiiwwan naannoo yeroo dheeraa lafti fayyaan dhalootaa fi hawaasa gara fuula duraatiif dhiyeessuuf maaliif dhimma qaba?
Qulqullinni biyyee, uwwisni biqiltootaa ykn haalli bishaanii gadi bu’uun oomisha hir’isuu, baasii oomishaa dabaluu, dandamachuu dadhabsiisuu fi tajaajila ikoloojii qonni hawaasa qonnaan bulaaf irratti hirkate balaadhaaf saaxiluu waan danda’uuf dhimma qaba.
2. Guddinni baay’ina ummataa yeroo hunda manca’iinsa lafa qonnaa ni fida moo, ummanni baadiyyaa baay’een yeroo tokko tokko haala dinagdee fi dhaabbilee mijaawaa ta’een yeroon darbaa deemuun hojii qonnaa fi bulchiinsa lafaa fooyya’aa ta’e jajjabeessuu danda’aa?
Guddinni baay’ina ummataa yeroo hunda gadi bu’iinsa hin fidu. Akkasumas qonnaan bultoonni gabaa, humna namaa, bu’uuraalee misoomaa, teeknooloojii, qabiyyee wabii, beekumsa, fi kaka’umsa cimaa lafa oomishaa irratti invast gochuuf yeroo argatan cimsuu jajjabeessuu danda’a.
3. Hawaasa baadiyyaa hiyyeeyyii fedhii nyaataa, galii, boba’aa, fi qabeenya biroo dabaluu fi qulqullina naannoo yeroon gadi bu’uu mudate keessatti manca’iinsa lafa qonnaa ilaalchisee ibsi geengoo hamaa maali?
Adeemsa cimsuu hiyyummaan qabeenya lafaa irratti hirkattummaa akka dabalu, dhiibbaan baay’ina ummataa fedhii akka dabalu, oomishtummaan hir’achuun hiyyummaa akka gadi fageessuu fi dandeettiin invastimantii daangeffamuun yeroowwan hedduu keessatti yeroo gabaabaa keessatti akka fayyadaman kan jajjabeessu ibsa.
4. Yaadni Boserupian waa’ee dhiibbaa baay’ina ummataa, cimina qonnaa, invastimantii qonnaa, oomishtummaa, fi jijjiirama qulqullina lafaa yeroon dinagdee fi naannoo baadiyyaa jijjiiramaa keessatti maal yaada?
Dhiibbaan ummataa kalaqa, itti fayyadama humna namaa guddaa, misooma gabaa, teeknooloojii fooyya’aa, fi invastimantii lafaa kakaasuun qonnaan bultoonni oomishtummaa akka guddisan fi yeroo tokko tokko yeroon haala naannoo akka fooyyessuu akka danda’u yaada.
5. Muuxannoon Machakos Keeniyaa keessatti waa’ee guddina baay’ina ummataa, oomishtummaa qonnaa, gabaa, bu’uuraalee misoomaa, teeraasii, fi bulchiinsa lafaa milkaa’aa haala rakkisaa naannoo walakkaa gogaa ta’e keessatti waggoota kurnan hedduu keessatti barnoota akkamii kenna?
Machakos akka agarsiisutti guddinni baay’ina ummataa oomishtummaa fooyya’aa wajjin wal-simuu akka danda’u yeroo hawaasni qaqqabummaa gabaa, bu’uuraalee misoomaa, dandeettii teeraasii, yeroo nageenya qabu, carraa invastimantii, gurmaa’ina hawaasummaa, fi yeroo rifannoota naannoo bakka rakkisaa ta’etti deeggarsa argatan.
6. Lafti qonnaa yeroon baay’ina ummataa fi fedhiin nyaataa fi qabeenya qonnaa iddoo adda addaa, sirna qonnaa, haala qilleensaa fi naannoo adda addaatti dabaluu isaatiin osoo jiruu manca’iinsa ykn fooyya’iinsa akka mudatu kan murteessan kamfa’i?
Wantoonni barbaachisoo ta’an qabeenya biyyee, haala qilleensaa, qaxxaamuraa, biqiltoota, yeroo turtii, gabaa, bu’uuraalee misoomaa, gatii, barnoota, teeknooloojii, liqii argachuu, dhaabbilee oomishtootaa, bulchiinsa, fi dandeettii qonnaan bultoonni murtii fi bu’aa bulchiinsa yeroo dheeraadhaaf invastimantii gochuu kan dabalatudha.
7. Qonnaan bultoonni lafa qonnaa manca’e fooyyessuu danda’u, oomisha midhaanii eeguun, dhiqannaa lafaa to’achuu, dhala biyyee deebisuu, fi yeroon darbaa deemuun hamma qonnaa adda addaa fi haala naannoo keessatti bishaanii fi heddummina lubbu qabeeyyii eeguu danda’u?
Qonnaan bultoonni to’annoo dhiqannaa lafaa, uwwisa biqiltootaa, bulchiinsa soorataa sirrii ta’e, fooyya’iinsa orgaanikii, adda addaa midhaanii, gocha bishaanii mijaawaa, jeequmsa biyyee hir’isuu, fi tarkaanfiiwwan kunuunsa naannootti madaqan oomishtummaa fi dandamachuu yeroo dheeraaf fayyadamuu ni danda’u.
8. Dhaabbileen, gabaan, fi onnachiiftoonni dinagdee fooyya’iinsa lafa qonnaa itti fufiinsa qabuuf maaliif barbaachisoo ta’an, keessumaa baadiyyaa baay’ina ummataa fi qabeenyi xiqqaa ta’ee fi qabeenyi daangeffamee fi yeroon darbaa deemuun balaan olaanaa ta’e keessatti?
Dandeettii fi fedhii qonnaan bultootaa invastimantii irratti dhiibbaa geessisu. Mirgoonni mirkanaa’an, dheerinni faayidaa qabu, gabaa amanamaa, bu’uuraalee misoomaa, faayinaansii, fi seera naannoo fooyya’iinsa lafaa yeroo dheeraa yeroo dheeraa keessatti qabatamaa fi badhaasa akka qabaatu gochuu danda’a.
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e yaada keessan nuuf qooduuf saanduqa yaada armaan gadii kana bilisaan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira ga’uu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif baay’ee galatoomaa!
Akkasumas Dubbisaa: Tarkaanfiiwwan Agronomic Cirracha Biyyee To’achuuf