Dhiibbaa Ijoo Wantoota Balaafamaa fi Guddina Biqiltootaa

Sibiilonni ulfaatoo fudhatama biqiltootaaf argaman kanneen akka qaamolee bulbulamoo ta’anii furmaata biyyee keessatti argaman yookiin kanneen salphaatti hidda dhangala’aatiin bulbulaman yoo ta’u, kunis hiddi akka salphaatti akka xuuxu kan taasisudha (Chibuike and Obiora, 2014).

Biqiltoonni guddina idilee, sochii inzaayimii fi dalagaa fiiziyoloojiitiif sibiilota murtaa’an baay’ina xiqqaadhaan barbaadu. Haa ta’u malee, faalama irraa kan ka’e garmalee qindoominni balaa ta’uu, meetaaboliizimii jeequu fi tishuuwwan biqiltootaa akka malee miidhuu danda’a.

Sibiilonni baayoloojiidhaan balleessuu waan hin dandeenyeef, kuufamni garmalee biyyee faalame fi tishuu biqiltootaa keessatti itti fufuu danda’a. Xiyyeeffannaan olaanaan inzaayimoota gidduu seena, caasaa seelii ni miidha, dhiibbaa oksijiinii ni dabala.

Wantoonni balaafamanis argama soorataa jeequudhaan, keemistiriin biyyee jijjiiruun, fi fudhatama albuuda barbaachisaa ta’e gidduu seenuudhaan bu’aa al-kallatti uumuu danda’u. Bu’aan walitti makame kun humna biqiltootaa, oomishtummaa, walhormaataa fi lubbuun jiraachuu hir’isuu danda’a.

Sadarkaan kuufama gosoota biqiltootaa gidduutti garaagarummaa kan qabu yoo ta’u, ho’a, jiidhina, orgaanikii, pH biyyee, argama soorataa, qindoomina sibiilaa, fi bifa keemikaalaa tokkoon tokkoon faalama dabalatee wantoota irratti hundaa’a.

Fudhatama biqiltootaa fi sababoonni biyyee irraa gara biqiltuutti dabarsuu qorattoonni midhaan faalama hammam gahumsaan akka xuuxan madaaluuf gargaaru. Adeemsa kana hubachuun murtii qonnaa nageenya qabuu fi bulchiinsa naannoo qonnaa faalame fooyya’aa ta’e ni deeggara.

Wantoonni Balaafamaa Fi Guddinni Biqiltootaa Maali?

Wantoonni balaafamaa ta’an keemikaalota, sibiilota, haftee fi faalama biroo kanneen orgaanizimoota lubbuu qaban miidhuu danda’an kan hammatu yoo ta’u, yeroo qindoominni isaanii, itti fufuun isaanii ykn saaxilamummaan isaanii daangaa dandamachuu naannoo biyyee qonnaa fi sirna ikoo naannoo sanaa caaludha.

Biqiltoonni faalamaaf deebii adda addaa kan kennan sababni isaas gosootni caasaa hundee, fiiziyoloojii, obsa sibiilaa, fedhii soorataa fi dandeettii wantoota miidhaa geessisan yeroo guddinaa tishuuwwan miira namaa kakaasan akka hin seenne daangessuu irratti garaagarummaa qabu.

Faalamni biqiltoota bira ga’uu kan danda’u biyyee faalame, bishaan jallisii, kuufama qilleensaa, xaa’oo, qoricha aramaa, gadi lakkifamuu industirii, haftee albuudaa, bishaan xuraa’aa, bakka balfi itti gatamuu fi keemikaala akka tasaa naannoo lafa qonnaatti gadi lakkifamuun.

Hubachuu ramaddii faalama faalama tokko tokko kanneen biroo caalaa maaliif akka turu ibsuuf gargaara, akkasumas qindoomina isaanii fi amaloonni keemikaalaa guddina biqiltootaa hangam akka gufachiisan murteessa.

Faalamni tokko tokko ciminaan xixiqqoo biyyee irratti kan maxxanan yoo ta’u, kaan immoo bishaan keessatti bulbulamuudhaan gara hundee ta’etti socho’u. Sochiin isaanii sadarkaa saaxilamummaa kan murteessu yoo ta’u, yeroon darbee carraa kuufama biqiltootaa irratti dhiibbaa qaba.

Guddinni biqiltootaa kan rakkatu wantootni balaafamaa hidda, baala, inzaayimii, hormoonii, hariiroo bishaanii, footosinteesii, hafuura baafannaa, geejjibaa soorataa ykn guddina walhormaataa gidduu seenuun biqiltuu tokko keessatti dhiibbaa dachaa uumuun.

Lafti faalames yaaddoo qonnaa bal’aa uuma sababiin isaas faalamni itti fufiinsa qabu oomishtummaa biyyee gadi buusuun qonnaan bultoonni iddoowwan hin qulqullaa’in fayyadamuu itti fufan yeroo guddinaa hedduu keessatti irra deddeebiin midhaan irratti dhiibbaa uumuu danda’a.

Akkasumas Dubbisaa: Dhiibbaa Wantoonni Balaafamaa Biyyee Irratti Qaban

Akkaataa Wantoonni Balaafamaa Biqiltootatti Galan

Hiddi karaa ijoo biqiltoonni faalama bishaan biyyee irraa bulbulame itti xuuxan bakka bu’a. Rifeensi hundee furmaata naannoo isaa jiru waliin wal qunnamtii bal’aa kan kennu yoo ta’u, wantootni bulbulaman adeemsa baayoloojiitiin akka seenan taasisa.

Faalamanis karaa kuufama qilleensaa, dafqa, biifama jallisii faalamee fi bishaan faalame waliin kallattiin wal qunnamuudhaan baala bira gahuu danda’a. Fuulli baala osoo xuuxamuu hin uumamin dura meeshaalee kuufaman qabachuu danda’a.

Bishaan jallisii faalame soogidda, sibiilota, paatojeenota, keemikaalota summii fi soorata garmalee biyyee qonnaa keessa galchuu danda’a, keessumaa bishaan xuraa’aan hin qulqullaa’in madaallii qulqullinaa idilee malee midhaan irra deddeebi’ee kan jallisiisu.

Sochiin faalama biyyee irraa gara hundee bifa keemikaalaa, amaloota biyyee, sochii hidda, wal-nyaatinsa maaykiroobaayil, argama bishaanii, fi argama soorata dorgomaa naannoo naannoo hidda irratti hundaa’a.

Biqiltoonni faalama tokko tokko hundee keessaa kan hin sochoone yoo ta’u, kaan immoo tishuuwwan ujummoo dhiigaa keessa gara hundee, baala, firii fi sanyiiwwanitti imalu. Sochiin kun qaamolee biqiltootaa gidduutti haala faalama adda addaa uuma.

Qorannoo irratti mala hordoffii faalama oomishni qonnaa fayyadamtootaa fi hojjettoota qonnaaf haalaan osoo hin miidhamin ykn nageenya hin qabne dura biyyee faalamee fi karaa saaxilamummaa adda baasuuf gargaara.

Fudhatamuun yeroo hunda biqiltuun tokko battalumatti mallattoolee mul’atan akka agarsiisu hin agarsiisu. Faalamni tokko tokko osoo kilooroosiin ifa ta’e, goguun, guddinni hir’achuu ykn miidhaa tishuu hin mul’atin dura keessootti kuufamu.

Sibiilota Ulfaataa Fi Guddina Biqiltootaa

1. Summii Liidii: 1.1. Liidiin oomishtummaa biyyee hir’isuu fi footosinteesii, maaytoosii, xuuxuu bishaanii, guddina hidda, fi madaallii soorataa gidduu seenuun ni danda’ama. Biqiltoonni dhibee kanaan qabaman baalli isaanii dukkanaa’aa, goguu, guddinni isaanii akka hin cinne fi hiddi isaanii bunni isaa gabaabsuu danda’a.

2. Ziinkii Garmalee: . Ziinki hojiiwwan biqiltootaa barbaachisoo ta’an qindoomina mijaawaa ta’een ni deeggara, garuu garmalee kuufamuun guddina hir’isuu, madaallii soorataa jeequu fi gahumsa jijjiirraa anniisaa footosinteetikii baala keessaa gadi buusu danda’a.

3. Dhiibbaa Kaadmii: . Kaadmiyeemiin fudhatama soorataa, sochii footosinteesii, hojii inzaayimii, hariiroo bishaanii fi sirna antioksidaantii jeequu danda’a. Saaxilamummaan olaanaan oomisha baayoomaasii hir’isuu fi miidhaa seelii karaa dhiibbaa oksijiinii dabaluu danda’a.

4. Summii Sibiila diimaa: . Kopparri miidhaa kan geessisu yoo baay’inni garmalee biyyee ykn tishuu biqiltootaa keessatti kuufamudha. Xiyyeeffannaan summii hundee miidhuu, xuuxamuu soorataa daangessuu, adeemsa meetaabolii jijjiiruu fi guddinaa fi oomisha biqiltootaa ukkaamsuu danda’a.

5. Saaxila Merkurii: 1.1. Meerkikuriin sochii inzaayimii, hojii meembraanii, footosinteesii fi guddina hundee gidduu seenuun ni danda’ama. Saaxilamummaan itti fufiinsa qabu biqiltoota laaffisuu fi carraa sochii faalama sirna ikoo qonnaatiin dabaluu danda’a.

Balfi liid, ziinkii, arseenikii, meerkikurii fi wantoota miidhaa geessisan biroo biyyee, qilleensaa fi bishaan bira ga’an of keessaa qabaachuu waan danda’uuf sochiin industirii faalama sibiilota ulfaatoo keessatti gumaacha guddaa qaba.

Walitti dhufeenyi kun marii irratti mul’ata dhiibbaa balfa industirii irratti dhufu, bakka hafteen industirii haala gaariin to’atame miidiyaa naannoo faaluu fi lafa qonnaa naannoo jiruuf balaa yeroo dheeraa uumuu danda’u.

Dhiibbaa Guddina Biqiltootaa Wantoota Balaafamaa

1. Biqiluu Sanyii Gadhee: 1.1. Wantoonni summii qaban sanyiiwwan miidhuudhaan, fudhatama bishaanii jeequudhaan, inzaayimoota gidduu seenuudhaan, akkasumas adeemsa meetaabolii idilee yeroo guddina sanyii jalqabaa barbaachisu ittisuudhaan dhibbeentaa biqiluu hir’isuu fi biqiluu harkisuu danda’u.

2. Guddina Biqiltootaa Hir’isuu: 1.1. Biqiltoonni faalaman hidda gabaabaa, baala xiqqaa, hidda laafaa, baayoomaasii hir’achuu fi guddina suuta agarsiisuu danda’u sababiin isaas wantootni balaafamaa xuuxamuu soorataa, qoqqoodinsa seelii, footosinteesii fi sochii meetaabolii waan addaan kutaniif.

3. Kilooroosii Fi Gogiinsa: . Summiidhaaf saaxilamuun oomisha kiloorofiilii, madaallii bishaanii fi soorata albuudaa jeequu danda’a. Jeeqamni kun baalli keelloo, goguu, yeroo malee dulloomuu fi guddina golgaa gaarii hin taane uumuu danda’a.

4. Uumama Omisha Gadi aanaa: 1.1. Wantoonni balaafamaa ta’an daraaraa, guddina firii, oomisha sanyii, tillering fi uumamuu panicle hir’isuu danda’u. Dhiibbaan fiiziyoloojii itti fufiinsa qabu dhuma irratti oomisha sassaabamuu danda’u hir’isuun gatii dinagdee midhaan miidhaman gadi buusa.

5. Rakkoolee Meetaabolii: 1.1. Faalama garmalee sochii inzaayimii antioksidaantii hir’isuu fi qindoomina biqiltootaa sukkaara, istaarjii, amiinoo asiidota, pirootiinii fi kompaawundoota biroo guddinaa fi walhormaata fayya qabeessa ta’eef barbaachisan jijjiiruu danda’a.

Ragaa irraa dhiibbaa balfa gatuu irratti qabu akkasumas meeshaaleen summii qaban naannoo faalameetti gadi lakkifaman hundee miidhuu, xuuxamuu soorataa addaan kutuu, guddina biqiltootaa hir’isuu fi dhuma irratti oomishtummaa qonnaa miidhuu akka danda’an agarsiisa.

Akkasumas faayitootoksiisitiin sibiilota ulfaatoo fudhatama soorataa hir’isuu fi naayitiroojiinii fixation legumes jeequu danda’a. Bu’aan kun keessumaa bakka biyyeen faalame duraanuu dhala gadi aanaa ykn bulchiinsa gaarii hin qabneen rakkatutti barbaachisaa ta’a.

Kanaafuu faalamni itti fufiinsa qabu yeroo tokkotti mallattoolee hedduu uumuu danda’a, kunis qonnaan bultoonni ilaalcha ijaan ilaaluu fi qorannoo biyyee fi xiinxala laabraatoorii sirrii ta’e yoo walitti hin makne adda baasuun dirree rakkisaa ta’a.

Wantoota Fudhatama Sibiilaa Biqiltootaa To’atan

Haalli asiidii bulbulamuu sibiilota hedduu guddisuu waan danda’uuf pH biyyee argama sibiilota irratti dhiibbaa guddaa qaba, kunis hundee biqiltootaaf caalaatti akka dhaqqabamaa taasisuu fi yeroo dheeraaf saaxilamuu jalatti summii ta’uu danda’u dabaluu danda’a.

Organic matter sibiilota murtaa’an hidhuu fi battalumatti argamuu isaanii hir’isuu danda’a, haa ta’u malee dhiibbaan isaa haala faalama fi biyyee irratti kan hundaa’edha. Kanaafuu, orgaanikii tasgabbaa’aan sochii fi itti fufiinsa irratti dhiibbaa uumuu danda’a.

Jiidhinni biyyee sochii faalamaa fi sochii hundee ni to’ata. Bishaan garmalee geejjibaa keemikaalaa fi dhangala’uu kan taasisu yoo ta’u, gogiinsi ammoo guddina hidda, dhiibbaa qindoominaa fi sochii wantoota bulbulaman ni jijjiira.

Ho’i sochii baayoloojii, walnyaatinsa keemikaalaa, adeemsa maaykiroobaayil fi meetaabolii biqiltootaa irrattis dhiibbaa qaba. Kanarraa kan ka’e jijjiiramni ho’a waqtii amala faalama jijjiiruu fi hamma biqiltoonni guddachaa jiran xuuxan irratti dhiibbaa uumuu danda’a.

Argamuun soorataa fudhatama irratti dhiibbaa qaba sababiin isaas elementoonni barbaachisoo karaa geejjibaa sibiilota summii qaban waliin dorgomuu danda’u. Kanaafuu soorata madaalawaa ta’e eeguun biqiltoonni biyyee faalameef deebii akkamii akka kennan dhiibbaa uumuu danda’a.

Qajeeltoowwan kunniin walitti dhiyeenyaan kan wal qabatanidha faalama lafaa fi faalama biyyee, bakka hafteen keemikaalaa qoricha aramaa, sochii industirii, balfa gatuu fi maddoota biroo irraa argamu qulqullina biyyee fi haala guddina biqiltootaa jijjiiru.

Gosoonni biqiltootaa dandeettii faalama xuuxuu, dandamachuu, sochoosuu ykn geejjibuu irrattis garaagarummaa guddaa qabu. Kanaafuu qonnaan bultoonni lafa haftee keemikaalaa balaafamaa argachuun shakkame yeroo bulchan filannoo midhaanii dhimma qaba.

Bulchiinsi soorata biyyee biqiltoota fayyaa ta’an dhiphina jala jiran deggeruu danda’a, odeeffannoo waa’ee bulchiinsa qabeenya biyyee fi albuudaa naannoo qonnaa faalamee fi oomishtummaa lafaa yeroo dheeraa yeroo madaalu barbaachisaa dha.

Omisha Midhaanii Fi Balaa Wabii Nyaataa

Wantoonni balaafamaa ta’an hundee miidhuu, footosinteesii ukkaamsuu, fudhatama soorataa daangessuu, baayoomaasii hir’isuu fi adeemsa walhormaataa daraaraa, firii fi guddina sanyii amanamaa ta’eef barbaachisu jeequudhaan oomisha midhaanii hir’isuu danda’u.

Kasaaraan oomishaa irra deddeebiin galii qonnaa hir’isuu fi argama nyaata naannoo balaadhaaf saaxiluu danda’a. Oomishtoonni xixiqqaa keessumaa lafti faalame nyaata manaa keessaa qooda barbaachisaa ta’e yeroo kennu bu’aa hamaa isaan mudachuu danda’a.

Midhaan faalame biqiltoonni sibiilota ykn wantoota itti fufiinsa qaban biroo yeroo xuuxan yaaddoo sansalata nyaataa uumuu danda’u. Kanaafuu midhaan kallattiin fayyadamuuf biqilan yeroo faalamni shakkamu of eeggannoodhaan madaallii iddoo barbaadu.

Kan bal’aa ta’e dhiibbaa naannoo balfa qonnaa irraan gahu haftee qonnaa haala gaarii hin taanetiin bulfamu faalama qulqullina biyyee, qabeenya bishaanii, oomishtummaa midhaanii, bineensotaa fi hawaasa naannoo isaanii jiru irratti dhiibbaa geessisu irratti gumaacha akkamii akka gochuu danda’u agarsiisa.

Faalamni industirii qormaata walfakkaataa kan dhiyeessu yoo ta’u, sababiin isaas dhangala’aan hin qulqullaa’in bishaan jallisii fi biyyee qonnaa irratti dhiibbaa uumuu danda’a. Kanaaf qonnaan bultoonni bishaan faalama mul’atuun bakka faalamni sirnaan hin madaalamnetti fayyadamuu irraa of qusachuu qabu.

Walitti dhufeenyi faalamaa fi miidhaa dinagdee gidduu jiru bara kasaaraa dinagdee faalama irraan gahu, kan uumamuu danda’u manca’iinsi naannoo oomishtummaa qonnaa hir’isuu, qabeenya miidhuu, hawaasa miidhameef baasii dabaluudhaan.

Wabii nyaataa heddummina oomishaa gahaa ta’e eeguu caalaa waan baay’ee barbaada. Qonnaan bultoonni fi abbootiin taayitaa biyyee, bishaan, midhaan, beeyladaa fi fayyadamtoota faalama nageenyaafi oomishtummaa qonnaa balaadhaaf saaxilu irraas eeguu qabu.

Karaalee Saaxila Wantoota Balaafamaa Hir’isuu Dandeenyu

1. Faalama Madda Itti Ittisuu: Dhangala’aa industirii to’achuu, balfa qabachuu fooyyessuu, meeshaalee kunuunsuu, keemikaalota nagaan kuusuu, fi naannoo lafa qonnaa akka tasaa dhangala’uu ittisuudhaan gadi lakkifamuu balaa hir’isuu.

2. Biyyee Fi Bishaan Qormaachuu: Qorannoon yeroo yeroon godhamu osoo miidhaa midhaanii mul’atu hin hammaatin faalama adda baasuu danda’a. Sana booda qonnaan bultoonni gochaalee bulchiinsa nageenya qabu filachuu fi midhaan miira namaa kakaasu qabeenya faalameef saaxiluu irraa of qusachuu danda’u.

3. Balfa Sirnaan Bulchuu: 1.1. Itti gaafatamummaadhaan gatuu, addaan baasuu, qulqulleessuun, irra deebiin itti fayyadamuu fi deebi’ee fayyadamuun hamma meeshaalee balaafamaa karaa to’annaa malee gatamuu, meeshaalee dhangala’uu, gubachuu fi yaa’uun biyyee fi bishaan keessa seenu hir’isa.

4. Fayyaa Biyyee Eeguu: 1.1. Soorata madaalawaa, bulchiinsa orgaanikii mijaawaa, bishaan ba’uu gaarii, fi gocha biyyee sirrii ta’e haalawwan tokko tokko kanneen argamuun faalama dabalan hir’isuun dandamachuu biqiltootaa fooyyessuu danda’a.

5. Midhaan Mijatoo Filachuu: 1.1. Gosoonni midhaanii faalama dandamachuu fi kuufamuu isaaniitiin garaagarummaa qabu. Haala biyyee madaalameef midhaan mijatu fayyadamuun balaa oomishaa hir’isuu kan danda’u yoo ta’u, qonnaan bultoonni tarkaanfiiwwan sirreeffama yeroo dheeraa hojiirra oolchan.

Madda hir’isuunis hubachuu irratti hundaa’a adeemsa balfa xiqqeessuu, kan balfi hin barbaachifne maddisiisuu ittisuuf dursa kan kennu osoo qulqullaa’uu, deebi’ee fayyadamuu, deebisuu ykn gatuu dhumaa barbaachisaa ta’uu isaa dura.

Deebi’ee fayyadamuun meeshaaleen mijatoo ta’an haala sirrii ta’een yeroo qabaman, gadhiifamuu naannoo balaafamaa ta’e daran hir’isuu danda’a. Dudhaalee keessatti ibsaman filannoowwan deebi’anii fayyadamuu fi irra deebi’anii itti fayyadamuu to’annaa malee gatuu dhiisanii qabeenya deebisuu jajjabeessuu.

Ittisa faalamaa bu’a qabeessa ta’es hubachuu gaafata maddoota faalama ijoo ta’an qilleensa, bishaanii fi biyyee irratti dhiibbaa kan geessisu yoo ta’u, faalamni osoo hin babal’atin karaaleen balaafamaa xiyyeeffannoo yoo argatan ittisiin salphaa ta’a.

Akkasumas Dubbisaa: Hiikaa fi Adeemsa Balfa Xiqqeessuu/Hir’isuu

Hordoffii Fi Eegumsa Midhaan Faalamee

Hordoffiin maddoota faalamaa ta’uu danda’an adda baasuu fi naannoo wantootni balaafamaa biyyee ykn bishaan keessa seenuu danda’an kaartaa kaa’uudhaan jalqabuu qaba. Itti fayyadamni lafaa seenaa keessatti waa’ee faalama ta’uu danda’u ragaalee barbaachisoo ta’an kennuu danda’a.

Qonnaan bultoonni mallattoolee hin baramne kan akka kilooroosii, guddina laafaa, bal’inni baala hir’achuu, biqiluu gaarii hin taane, goguu, fi guddina hiddi hin baratamne qabaachuu isaanii midhaan sakatta’uu qabu, mallattoon qofti faalama mirkaneessuu kan hin dandeenye ta’us.

Xiinxalli biyyee fi biqiltootaa laabraatoorii ragaa cimaa kan kennu yoo ta’u, kunis qindoomina faalama safaruu fi rakkoon midhaanii mul’ate wantoota balaafamaa ykn dhiibbaa naannoo biroo wajjin walqabatee jiraachuu isaa murteessuuf gargaara.

Hubachuu yaad-rimee faalama jedhu qonnaan bultoonni faalamni kan uumamu wantootni hin barbaachifne qulqullina ykn faayidaa isaa hir’isuu danda’uun meeshaa naannoo tokkotti yeroo seenan akka hubatan gargaara.

Qonnaan bulaas hubachuu qaba maddoota faalama bishaanii fi ramaddii isaa sababiin isaas bishaan jallisii faalame irra deddeebiin meeshaalee balaafamaa naannoo hundee keessa galchuu fi saaxilamummaa yeroo dheeraa dabaluu danda’a.

Bakka faalamni hamaa ta’etti, aanga’oonni tarkaanfiiwwan bal’aa madaallii iddoo, itti fayyadama lafaa to’atame, sirreeffama, raawwachiisummaa faalama, qunnamtii ummataa, fi hordoffii midhaanii fi qabeenya naannoo of keessatti hammatan barbaachisuu danda’u.

Barbaachisummaan to’annoo qindoomina qabu keessatti calaqqisa qophii to’annoo faalama dhaabbilee, kanneen gahee bulchiinsi naannoo, qonnaa, fayyaa fi naannoo faalama to’achuu fi faayidaa ummataa eeguu keessatti qaban ibsan.

Itti gaafatamummaan bulchiinsi lafaas ilaaluu qaba sababoota faalama lafaa fi furmaata isaa, keessumaa bakka balfi gatuun, itti fayyadamni keemikaalaa, sochiin industirii fi misoomni magaalaa biyyee qonnaa irratti dhiibbaa uume.

Balfi haala gaariin hin bulfamne faalama gara biyyee fi bishaan lafa jalaatti gadi lakkisuu waan danda’uuf bulchiinsi balfa jajjaboo barbaachisaa ta’ee itti fufee jira. Qonnaan bultoonni fi hawaasni balaawwan kana walitti qabuu, wal’aansaa fi gatuu to’annoo jala oolchuun hir’isuu danda’u.

Marii yeroo ammaa kan… rakkoo bulchiinsa balfa jajjaboo akkamitti raawwachiisni laafaa, gatamuu to’annaa malee, faalama biyyee fi faalama bishaan lafa jalaa walitti makamuun qormaata naannoo fi qonnaa itti fufiinsa qabu uumuu akka danda’u agarsiisu.

Hubannoo sirrii kan balfa jajjaboo naannoo irratti dhiibbaa geessisu kanaaf qonnaan bultoonni bakki balfi itti gatamu, dhangala’aan, gubaan to’annaa malee, fi sululawwan balfaa haala gaarii hin taanetiin bulfaman biqiltootaa fi lafa qonnaa balaadhaaf saaxiluu akka danda’an hubachuuf gargaaruu danda’a.

Sochiin industirii fi bulchiinsa magaalaa balaa keemikaalaa karaa naannoo walitti hidhame keessa socho’us uumuu danda’a. Guddina biqiltootaa eeguun to’annoo qindoominaan gadi lakkifamuu, bishaan ba’u, yaa’a balfaa, madda jallisii fi iddoowwan faalaman barbaachisa.

Hariiroon industirii fi faalama naannoo gidduu jiru karaa dhiibbaa bishaan ba’aa industirii, keessumaa bakka dhangala’aan hin qulqullaa’in bishaan qonnaa, biyyee, midhaan, beeyladaa fi hawaasa dhiyoo jiru irratti dhiibbaa uumuu danda’u.

Faalamanis midhaan faalame wantoota balaafamaa gara sansalata nyaataatti yeroo dabarsan yaaddoo fayyaa uumuu danda’a. Odeeffannoo irratti faalama fi dhiibbaa fayyaa namaa barbaachisummaa faalama qonnaa to’achuu ni cimsa.

Adeemsi uumamaa faalamas gumaachuu waan danda’uuf hordoffiin qonnaa sochii dhala namaa cinatti haala naannoo duubaa ilaaluu qaba. Marii kan… maddoota faalama uumamaa saaxilamummaa naannoo hubachuuf haala dabalataa ni kenna.

Hordoffiin bu’a qabeessa ta’e madda adda baasuu, qorannoo yeroo yeroon, ilaalcha midhaanii, itti gaafatamummaa keemikaalaa itti fayyadamuu, jallisii of eeggannoodhaan, balfa nageenya qabu qabachuu, fi yeroo faalamni guddina biqiltootaa ykn oomishtummaa qonnaa balaadhaaf saaxilu hundatti tarkaanfii sirreeffamaa yeroon kan walitti fidudha.

Cuunfaa Dhiibbaa Ijoo Wantoota Balaafamaa fi Guddina Biqiltootaa

Waa’ee Wantoota Balaafamaa fi Guddina Biqiltootaa Gaaffiiwwan Yeroo Irra Deebi’anii Gaafataman: Bu’aa Ijoo

1. Wantoonni balaafamaa qonna keessatti maal fa’a?

Wantoonni balaafamaa ta’an keemikaalota summii qaban, sibiilota ulfaatoo, haftee industirii, qoricha aramaa, kompaawundoota boba’aa wajjin walqabatan, bishaan xuraa’aa faalamee fi faalama biroo biqiltoota, biyyee, bineensota, nama ykn sirna ikoo naannoo miidhuu danda’an of keessatti qabatu.

2. Wantoonni balaafamaa ta’an guddina biqiltootaa irratti dhiibbaa akkamii geessisu?

Hidda miidhuu, fudhatama soorataa hir’isuu, inzaayimoota gidduu seenuun, oomisha kiloorofiilii gadi buusu, hariiroo bishaanii jeequu, dhiibbaa oksijiinii dabaluu fi footosinteesii, guddina baayoomaasii, daraaraa, walhormaataa fi oomisha ukkaamsuu danda’u.

3. Sibiilonni ulfaatoo biqiltoota miidhuu danda’an kamfa’i?

Liidiin, kaadmii, meerkikuriin, sibiila diimaa fi ziinkii garmalee biqiltootaaf summii ta’uu danda’a. Dhiibbaan isaanii qindoomina, bifa keemikaalaa, amaloota biyyee, yeroo saaxilamummaa fi obsa gosa biqiltootaa irratti hundaa’a.

4. Bishaan faalame guddina biqiltootaa irratti dhiibbaa uumuu danda’aa?

Eeyyee. Bishaan jallisii faalame wantoota summii, soogidda, paatojeenoota fi soorata garmalee biyyee keessa galchuun hundee miidhuu, madaallii soorataa jeequu, guddina biqiltootaa hir’isuu fi oomishtummaa qonnaa gadi buusu danda’a.

5. Mallattoowwan summii biqiltootaa ta’uu danda’u agarsiisan maali?

Mallattoowwan beekamoo ta’an biqiluu gaarii dhabuu, kilooroosii, goguu, guddina dhaabachuu, bal’inni baala hir’achuu, hiddi laafaa, baayoomaasii hir’achuu, baalli yeroo malee dulloomuu, daraaraa gaarii dhabuu fi oomishni firii ykn sanyii hir’achuudha.

6. pH biyyee fudhatama wantoota balaafamaa irratti dhiibbaa qabaa?

Eeyyee. pH biyyee bulbulamuu fi sochii faalama jijjiiruu danda’a, keessumaa sibiilotaaf. Haalli asiidii baay’ee ta’e argamuu sibiilota murtaa’an dabaluu danda’a, kunis hundeen akka salphaatti akka xuuxamu taasisa.

7. Qonnaan bultoonni balaa faalamaa akkamitti hir’isuu danda’u?

Qonnaan bultoonni biyyee fi bishaan qorachuu, faalama madda irraa ittisuu, bishaan jallisii nageenya qabu fayyadamuu, balfa sirnaan bulchuu, keemikaalota itti gaafatamummaadhaan dibachuu, midhaan mijaawaa filachuu, fi bakka baay’ee faalame misoomsuu irraa of qusachuu danda’u.

8. Wabii nyaataaf wantoota balaafamaa to’achuun barbaachisaa kan ta’e maaliifi?

Faalamni itti fufiinsa qabu oomisha midhaanii hir’isuu fi qulqullina nyaataa balaadhaaf saaxiluu danda’a. Kanaafuu biyyee fi bishaan qonnaa eeguun oomisha amanamaa, galii qonnaa, fayyaa naannoo, fi nyaata fayyadamtootaaf nageenya qabu ni deeggara.

Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e, saanduqa yaada armaan gadii fayyadamuun yaada keessan nuuf qoodaa. Akkasumas odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira ga’uu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif baay’ee galatoomaa!

Akkasumas Dubbisaa: Barbaachisummaa Soorata Guddina Biqiltootaa fi Qabxiilee Guddinaa fi Misooma Biqiltootaa irratti dhiibbaa geessisan