Gahee Gidduu-galli Barnootaa Tarkaanfii Naannoo Keessatti

Bara 1978tti UNESCOn barnoota naannoo akka qaama giddugaleessaa sagantaa barnoota naannoo isaatti tarkaanfachiise, beekumsa, ilaalcha, dandeettii, gatii fi hirmaannaa qormaata naannoo bu’a qabeessa ta’een deebii kennuuf barbaachisu cimsee ibseera.

Kaayyoon gidduu seensaa barnootaa odeeffannoo naannoo dabarsuu qofa miti. Barattoonni rakkoo akka hubatan, dandeettii qabatamaa akka guddifatan, murtoo itti gaafatamummaa qabu akka murteessan, akkasumas hawaasa isaanii keessatti furmaata irratti akka hirmaatan gargaaruu qaba.

Tarkaanfiin naannoo kan cimu namoonni waan baratan filannoo guyyaa guyyaa balfa, anniisaa, bishaan, lafa, heddummina lubbu qabeeyyii, fayyadama, faalama, fi itti gaafatamummaa ummataa hawaasa isaanii keessatti hirmaachisu waliin yeroo walqabsiisan dha.

Barnoonni naannoo bu’a qabeessa ta’e karaa manneen barnootaa, hawaasa, bakka hojii, waltajjiiwwan miidiyaa, tajaajila ekisteenshinii, gareewwan hawaasa siivikii, fi sagantaalee mootummaatiin socho’uu kan danda’u yoo ta’u, ergaan namoota seenaa adda addaa fi fedhii barumsaa adda addaa qaban bira akka ga’u taasisa.

Malli kun hubannoo gara hirmaannaa kaayyoo qabuutti kan jijjiira sababiin isaas lammiileen odeeffannoo qaban balaa naannoo adda baasuu, filannoowwan madaaluu, namoota biroo waliin tumsuu, fi tarkaanfiiwwan qabatamaa qabeenya eeguu fi nageenya hawaasaa fooyyessuu deeggaruu danda’u.

Giddu-galli Barnootaa Maaliif Barbaachisaa Ta’a

Giddu-galli barnootaa beekumsa amala waliin walqabsiisuudhaan tarkaanfii naannoo bu’uura ifa ta’e kenna. Namoonni sababoota naannoo, bu’aa, itti gaafatamummaa fi filannoowwan qabatamaa jiran yeroo hubatan deebii ijaarsaa kennu.

Akkasumas yaada dogoggoraa sagantaalee naannoo laaffisuu danda’an sirreessuuf gargaara. Barumsi ifa ta’e akkaataa faalamni, qabeenyi dhumuu, bakka jireenyaa dhabuu, balfa maddisiisuu fi dhiibbaan qilleensaa itti guddatan ibsuu kan danda’u yoo ta’u, karaa qabatamaa hawaasni deebii kennuu danda’u agarsiisuu danda’a.

Kanaafuu barumsi naannoo hiika sammuutti qabachuu bira darbee ta’uu qaba. Barattoonni yaad-rimee daree haala mana isaanii marsee jiru waliin walqabsiisuu akka danda’aniif ilaalcha, gaaffii, rakkoo furuu, tumsa, walqunnamtii fi calaqqisiisuu jajjabeessuu qaba.

Itti fufiinsa haala qilleensaa hubachuu sagantaalee barnootaa cimsuu kan danda’u sababni isaas barattoonni dhiibbaan naannoo hawaasa, qabeenya uumamaa, jireenyaa, fi filannoo misooma gara fuula duraa irratti dhiibbaa akkamii akka geessisu waan arganiif.

Gidduu seenuun cimaanis ofitti amanamummaa ni hora. Namoonni rakkoo naannoo tokko hubatanii gochoonni maal akka ta’an yeroo beekan, jalqabbii hawaasaa irratti hirmaachuuf, imaammata itti gaafatamummaa qabu deeggaruuf, akkasumas namoota biroo irratti dhiibbaa gochuuf fedhii guddaa qabu.

Giddu-galli barnootaa haala gaariin qophaa’e beekumsa cinatti amala waan horatuuf itti gaafatamummaa naannoo waaraa uumuu danda’a. Irra deddeebiin barachuun, sochiiwwan qabatamaa, fi hirmaannaan hawaasaa qajeeltoowwan naannoo gara murtii guyyaa guyyaa fi tarkaanfii walootti jijjiiruuf gargaara.

Akkasumas Dubbisaa: Qonna Keessatti Eegumsa Biyyee fi Bishaan

Giddu-galeessa Barnootaa Fi Hubannoo Naannoo

Hubannoon naannoo kan jalqabu namoonni hariiroo sochii dhala namaa fi haala ikoloojii gidduu jiru yeroo hubatanidha. Barnoonni ibsa barbaachisu kenna, gochoonni tokko tokko maaliif miidhaa akka geessisan fi amala filannoowwan biroo dhiibbaa akkamitti hir’isuu akka danda’an hubachuuf.

Sagantaan hubannoo uumuu dhimmoota namoonni kallattiin ilaaluu danda’an, kanneen akka balfa, bishaan kuufamaa cufamuu, bishaan faalame, manca’iinsa biyyee, biqiltoonni baduu, garmalee fayyadamuu, fi meeshaaleen manaa ykn industirii naannoo isaanii jiran haala nageenya hin qabneen gatuu dabalatee ilaaluu qabu.

1. Hubannoo Hawaasaa: 1.1. Barnoonni hawaasa irratti hundaa’e walgahii, workshopii, agarsiisa, marii, fi duula naannootiin odeeffannoo naannoo walitti dhiheessa. Hojiileen kunniin rakkoolee kan furan yoo ta’u, jiraattonni furmaata qabatamaa haala hawaasa naannoo wajjin walsimu akka yaada dhiyeessan jajjabeessuudha.

2. Barnoota Mana Barumsaa: 1.1. Manneen barnootaa yaad-rimee naannoo karaa saayinsii, qo’annoo hawaasummaa, pirojektoota, kilaboota, sochii qulqullinaa, biqiltuu dhaabuu, shaakala deebi’ee fayyadamuu, fi ilaalcha dirreetiin beeksisuu danda’u. Muuxannoowwan kun barattoonni beekumsa naannoo amala itti gaafatamummaa qabuu fi hirmaannaa hiika qabu waliin akka walqabsiisan gargaaru.

3. Barnoota Miidiyaa Irratti Hundaa’e: 1.1. Raadiyoon, televijiinii, miidiyaa hawaasaa, poostaroonni, ergaawwan barreeffamaa fi qabiyyeen toora interneetii ergaa naannoo daree barnootaa bira darbee babal’isuu danda’u. Irra deddeebiin walqunnamtiin amala barbaachisoo ta’an cimsuu fi namoota sagantaa naannoo idilee irratti yeroo muraasaaf hirmaatan bira ga’uu danda’a.

Bulchiinsa naannoo manneen barnootaa keessatti beekumsa daree hojiiwwan itti gaafatamummaa qaban qisaasama, anniisaa, bishaan, qulqullina naannoo fi itti fayyadama qabeenya hirmaachisu waliin walqabsiisuudhaan hubannoo cimsuu danda’a.

Hubannoon hawaasaas kan fooyya’u barattoonni heddummina lubbu qabeeyyii akka qabeenya waliinii tokkootti yeroo hubatan dha. Meeshaaleen barnootaa namoonni faayidaa dinagdee battalaa qofaan uumama ilaaluu mannaa bakka jireenyaa, bineensota bosonaa, biqiltootaa fi hariiroo ikoloojiitiif iddoo guddaa akka kennan jajjabeessu danda’u.

Gatii heddummina lubbu qabeeyyii kunuunsi maaliif dalagaalee ikoloojii, walitti dhufeenya aadaa, qabeenya uumamaa, fi carraa dhaloota ammaa fi dhufuuf akka eegu ibsuuf haala faayidaa qabu kenna.

Gidduu-galeessa Barnootaa Amala Itti Fufiinsa Qabuuf

Beekumsi qofti tarkaanfiif wabii hin ta’u sababiin isaas amala naannoo gatii, mijannaa, hawaasummaan eegamu, bu’uuraalee misoomaa jiran, fi faayidaa itti dhaga’amu irrattis waan hundaa’uuf. Giddu-galli barnootaa odeeffannoon ofumaan amala jijjiira jedhee fudhachuu caalaa wantoota kana furuu qaba.

Namoonni filannoo itti fufiinsa qabu shaakaluudhaaf carraa barbaadu. Balfa manaa addaan baasuun, bishaan kunuunsuun, fayyadama hin barbaachifne hir’isuun, biqiltoota eeguun, naannoo qulqulluu ta’e eeguun hojiiwwan barumsaa irra deddeebi’uudhaan itti gaafatamummaa naannoo cimsan ta’uu danda’u.

Barnoonni amala irratti xiyyeeffates bu’aa isaa ifatti ibsuu qaba. Barattoonni mijannaa yeroo gabaabaa gochoota miidhaa geessisan baasii yeroo dheeraa fayyaa, qonna, qulqullina bishaanii, heddummina lubbu qabeeyyii, bifa hawaasaa, fi baasii maatii irratti dhiibbaa geessisan waliin walbira qabuu danda’u.

Muuxannoowwan bulchiinsa naannoo gaarii fakkeenyota qabatamaa barsiisonni maatii, manneen barnootaa, dhaabbilee daldalaa, fi sagantaalee hawaasaa amala itti fufiinsa qabu irratti fooyya’iinsa safaramuu danda’u barbaadaniif madaqsan kennuu danda’u.

Agarsiisni qabatamaan ergaawwan naannoo caalaatti amansiisaa taasisa. Akkaataa kompostiin itti hojjetu, akkaataa balfi addaan baasuun balfa walmakaa hir’isu, ykn akkaataa kunuunsi biyyee lafa qonnaa itti eegu agarsiisuudhaan hirmaattonni ibsa ti’oorii qofa dhaga’uu caalaa bu’aa faayidaa qabu akka argan taasisa.

Balfa madda irratti hir’isuu hirmaattonni mana qulqulleessuun gaariin, jijjiiramni meeshaa, jijjiiramni oomishaa fi adeemsi fooyya’aan balfa hin barbaachifne akkamitti akka hir’isu waan barataniif gocha barnootaa ta’uu danda’a.

Cimsannaa hawaasummaas dhimma qaba. Maatiin, manneen barnootaa, bakki hojii, gareewwan amantii fi geggeessitoonni hawaasaa ulaagaalee naannoo walfakkaatan yeroo deeggaran, namoonni dhuunfaa ergaawwan walfakkaatan kan amala itti gaafatamummaa qabu yeroon darbaa deemuun akka salphaatti akka eegamu taasisan argatu.

Giddu-galeessa Barnootaa Fi Tarkaanfii Naannoo Waliinii

Rakkoon naannoo yeroo baayyee maatii dhuunfaa bira darbee kan babal’atu yoo ta’u, tarkaanfiin waloo barbaachisaa taasisa. Barnoonni namoonni itti gaafatamummaa waliinii akka hubatan, naannoo yaaddoo walootti akka gurmaa’an, aangawoota waliin akka walqunnaman, fi murtii naannoo hawaasaa keessatti haala ijaarsaan akka hirmaatan gargaaruu danda’a.

1. Hirmaannaa Ummataa: 1.1. Sagantaan barnootaa jiraattota akkaataa dursa naannoo naannoo adda baasuu, marii irratti hirmaachuu, yaaddoo isaanii itti himanii fi ragaa faayidaa qabu gumaachuu danda’an barsiisuu danda’a. Hirmaannaan kan guddatu lammiileen itti gaafatamummaa fi karaa seera qabeessa hirmaannaa naannoo hubataniidha.

2. Jaarmiyaa Hawaasaa: 1.1. Leenjiin gareewwan naannoo hojii qulqullinaa, pirojektoota kunuunsaa, jalqabbii balfaa, gareewwan hordoffii, fi duula hubannoo uumuu akka hojjetan gargaaruu danda’a. Tarkaanfiin qindaa’e jiraattonni dandeettii fi qabeenya walitti makuuf kan gargaaru yoo ta’u, itti gaafatamummaa galmoota naannoo waliinii eeguuf gargaara.

3. Tumsa Dhaabbilee: 1.1. Barnoonni naannoo manneen barnootaa, dhaabbilee daldalaa, mootummoota, qorattoota, dhaabbilee bu’aa hin argannee fi gareewwan hawaasaa walitti hidhuu danda’a. Tumsi karoora waliinii ni jajjabeessa, qaqqabummaa ogummaa ni fooyyessa, akkasumas sagantaaleen duula gabaabaa ykn pirojektoota adda baafaman hawaasa hunda keessatti akka itti fufan gargaara.

Bulchiinsa naannoo hawaasaa barnoonni naannoo, gochoonni itti fufiinsa qaban, fi itti gaafatamummaa waliinii eegumsa naannoo cimsuu kan danda’an yoo ta’u, jiraattota biratti hirmaannaa cimaa ijaaruu akka danda’an agarsiisa.

Barnoonni waloo bulchiinsa naannoo fooyya’aa ta’eef dhiibbaa odeeffannoo qabus ni deeggara. Hawaasni seera, itti gaafatamummaa fi bu’aa naannoo yeroo hubatu, amala maatii dhuunfaa qofa irratti osoo hin hirkatin tajaajila fooyya’aa fi hojiirra oolmaa cimaa gaafachuu danda’u.

Seera eegumsa naannoo itti gaafatamummaa, istaandaardii, mala raawwachiisummaa, fi jalqabbii hubannoo dhaabbilee fi lammiilee gara raawwii naannoo fooyya’aa ta’etti qajeelchan diriirsuun adeemsa kana deeggaru ni danda’a.

Giddu-galeessa Barnootaa Karaa Chaanaalii Miidiyaa

Chaanaalonni miidiyaa daangaa fageenyaa fi sagantaa qaxxaamuranii waan hojjetaniif barnoota naannoo caalaatti dhaqqabamaa taasisuu danda’u. Ergaawwan haala gaariin karoorfame qonnaan bultoota, barattoota, hojjettoota, daldaltoota, maatii, fi hoggantoota hawaasaa odeeffannoo naannoo wajjin walqabatu bira gahuu danda’a.

Keessattuu bakka interneetiin garaagarummaa qabutti raadiyoon faayidaa kan qabu yoo ta’u, televijiiniin ibsa agarsiisa waliin walitti makuu danda’a. Miidiyaaleen hawaasaa saffisaan qooduun, marii, viidiyoo barnootaa gaggabaaboo, fi gabaasa hawaasaa waa’ee rakkoolee naannoo fi furmaata isaanii deeggaruun ni danda’ama.

1. Ergaawwan Naannoo Ifa: Qabiyyeen miidiyaa afaan salphaa, fakkeenya qabatamaa, odeeffannoo amanamaa fi gocha addaa fayyadamuu qaba. Ergaawwan caalaatti kan hojjetan dhaggeeffattoonni rakkinicha, maaliif akka barbaachisaa taʼeefi itti aansee maal gochuu akka dandaʼan yeroo hubatan dha.

2. Qunnamtii Uummataa Irra Deddeebiin: 1.1. Amalli naannoo yeroo baayyee cimsuu barbaada. Beeksisni, yaadachiisni, duula, fi sagantaaleen barnootaa irra deddeebiin kennamu, dhaggeeffattoonni gochoota qabatamaa kanneen akka sirnaan gatuu, kunuunsaa fi itti gaafatamummaadhaan fayyadamuu akka yaadatan gargaaruudhaan dhimmoota barbaachisoo ta’an akka mul’atan gochuu danda’a.

3. Qabiyyee Dhaggeeffattootaaf Adda Ta’e: 1.1. Gareen adda addaa ergaa adda addaa barbaadu. Qonnaan bultoonni qajeelfama kunuunsa biyyee fi bishaanii barbaaduu danda’u, manneen barnootaa barnoota sochii irratti hundaa’e barbaaduu danda’u, daldaltoonni odeeffannoo walsimannaa barbaaduu danda’u, maatiin immoo gorsa qabatamaa balfa hir’isuu fi deebi’ee fayyadamuu barbaadu.

Dhiibbaa balfi gatamuu dhabuun naannoo irratti fidu namoonni faalama, faalama, balaa fayyaa fi miidhaa sirna ikoo naannoo gochaalee balfa guyyaa guyyaa wajjin salphaatti walqabsiisuu waan danda’aniif duula ummataaf fakkeenya cimaa dhiyeessu.

Qunnamtiin dijitaalaa yeroo balaa naannoottis barumsa ariifataa guddisuu danda’a. Ergaawwan waa’ee lolaa, taateewwan faalama, gatamuu nageenya hin qabne, ykn shaakala qulqullina hawaasaa dafee babal’achuu danda’u, dhaabbileen amanamoo ta’an odeeffannoo sirrii fi tarkaanfii fudhachuu danda’u yeroo kennan.

Tooftaalee bulchiinsa balfaa bu’a qabeessa ta’an ergaawwan barnootaa gara sirnoota qabatamaa hubannoo, walsimannaa, walitti qabuu, hir’isuu, fayyisuu fi itti gaafatamummaadhaan gatuu of keessatti qabatanitti qajeelchuu danda’a.

Giddu-galeessa Barnootaa Bulchiinsa Naannootiif

Barnoonni naannoo lammiileen seera, istaandaardii, itti gaafatamummaa, hojimaata, fi gahee dhaabbilee akka hubatan gargaaruun bulchiinsa ni deeggara. Namoonni sirnoota kana hubatan haala bu’a qabeessa ta’een hirmaachuu fi dirqamni naannoo hojiirra oolmaa cimaa yeroo barbaadu hubachuu danda’u.

Manneen hojii mootummaas hojjettoota odeeffannoo qaban kanneen dambiiwwan ifatti dabarsuu, haala naannoo hordofuu, sagantaa qindeessuu, fi hirmaannaa ummataa deeggaru danda’an barbaadu. Kanaaf barnoonni hawaasaa fi dhaabbilee itti gaafatamummaa bulchiinsa naannoo qaban fayyadamoo taasisa.

1. Dubbisuu fi Barreessuu Imaammata Naannoo: 1.1. Lammiileen kaayyoo seera naannoo, dambii, istaandaardii, fi sirna raawwachiisummaa hubachuu qabu. Beekumsi kun hawaasni ulaagaalee seera qabeessa ta’an akka hubatan, walsimannaa akka deeggaran, fi itti gaafatamummaa naannoo yeroo tuffatamu yaaddoo akka dabarsan gargaara.

2. Itti Gaafatamummaa Fi Hordoffii: Leenjiin hubannoo hawaasni hordoffii, gabaasa, sakatta’iinsa, fi agarsiistota naannoo fooyyessuu danda’a. Beekumsi fooyya’aan lammiileen ilaalcha faayidaa qabu akka kennan kan gargaaru yoo ta’u, dhaabbilee fi dhaabbileen daldalaa raawwii naannoo cimaa fi iftoomina akka qabaatan jajjabeessa.

3. Murtii Hirmaannaa: 1.1. Barnoonni qooda fudhattoonni marii, adeemsa karooraa, madaallii, fi pirojektoota naannoo naannoo keessatti gumaacha akka godhan qopheessuu danda’a. Hirmaannaan kan fooyya’u namoonni ragaa, wal-jijjiirraa, bu’aa dhufuu malu, fi itti gaafatamummaa murtii naannoo adda addaa wajjin walqabatee jiru yoo hubatan dha.

Meeshaalee eegumsa naannoo madaallii, dambii, karooraa fi malawwan bulchiinsa biroo murtii qabeenya eegu akkamitti qajeelchuu akka danda’an agarsiisuu, misooma itti gaafatamummaa qabu kan hayyamu.

Bulchiinsi bu’a qabeessa ta’e caalaatti deebii kan kennu barnoonni marii ijaarsaa kan jajjabeessudha. Lammiileen komii qofa irraa gara hirmaannaa odeeffannoo qabuutti ce’uu kan danda’an yoo ta’u, aanga’oonni hawaasa imaammata hubatanii fi sagantaalee naannoo waliin haala bu’a qabeessa ta’een tumsuu danda’an argatu.

Imaammata bulchiinsa balfaa bu’a qabeessa ta’e seera ifa ta’e, hubannoon hawaasaa, itti gaafatamummaa, raawwachiisummaa, fi qindoominaan hojiirra oolchuun bu’aa naannoo sadarkaa adda addaatti akkamitti cimsuu akka danda’u fakkeenya ta’a.

Giddu-galeessa Barnootaa Fi Rakkoo Naannoo Furuu

Rakkoon naannoo sababa salphaa tokko kan qabu yeroo muraasa waan ta’eef, gidduu seenuun barnootaa dhugaa adda baafame kennuu caalaa dandeettii rakkoo furuu guddisuu qaba. Barattoonni sababoota adda baasuu, dhiibbaa madaaluu, filannoowwan walbira qabuu fi deebii qabatamaa filachuu qabu.

Barumsi pirojektii irratti hundaa’e dandeettiiwwan kana cimsuu kan danda’u hojiiwwan akka odiitii balfaa, madaallii itti fayyadama bishaanii, ilaalcha heddummina lubbu qabeeyyii, iddoo biqiltuu manneen barnootaa, qulqullina hawaasaa, fi qorannoo naannoo naannoo ragaa marii fi gochaaf ta’u argamsiisan.

Barnoonnis waa’ee wal-jijjiirraa irratti yaada qeeqaa jajjabeessuu qaba. Furmaanni tokko dhiibbaa naannoo tokko hir’isuu kan danda’u yoo ta’u, kan biraa uumuu waan danda’uuf, hirmaattonni baasii, danda’amuu, dhiibbaa hawaasummaa, qabeenya argamuu fi bu’aa yeroo dheeraa ilaaluu qabu.

Qorannoon haala bulchiinsa balfaa barattoonni fi gareewwan hawaasaa mala dhugaa walbira qabuu, dhiibbaa madaaluu fi murtii naannoo gara fuula duraatiif barnoota adda baasuu waan dandeessisaniif barumsa kana deeggaru danda’u.

Hojiileen rakkoo furuu kan cimu hirmaattonni bu’aa isaanii yeroo madaalan dha. Waan hojjete, maaltu akka fashalaa’ee fi maaltu sirreeffama akka barbaadu gamaaggamuun hawaasni mala bu’a qabeessa hin taane osoo hin irra deebi’iin ykn qabeenya hin barbaachifne osoo hin qisaassin tarkaanfii gara fuula duraa fooyyessuuf gargaara.

Malawwan deebi’anii fayyadamuu adda addaa akkasumas akka fakkeenya barumsaatti tajaajiluu danda’a, hirmaattonni meeshaalee deebisuu, addaan baafamuu, irra deebi’anii itti fayyadamuu, filannoo adeemsa hojii, fi gatii naannoo bulchiinsa qabeenya itti gaafatamummaa qabu hubachuuf gargaaruu danda’a.

Barumsi akkasii gahumsa naannoo uuma. Namoonni ogummaawwan dabarfamuu danda’an kan faalama, qisaasama, kunuunsa, balaa qilleensaa, bulchiinsa qabeenya, fi misooma hawaasaa irratti raawwatiinsa qabaachuu danda’an waan barataniif qormaata haaraadhaaf deebii kennuudhaaf qophii gaarii ta’u.

Tarkaanfii Naannoof Giddu-galeessa Barnootaa Cimsuu

Sagantaawwan milkaa’an karoora, mala barsiisuu mijaawaa, meeshaalee barbaachisoo ta’an, haala mijeessitoota kutannoo qaban, hirmaannaa hawaasaa fi karaa guddina madaaluu barbaadu. Qaamolee kana malee barnoonni naannoo jijjiirama amala itti fufiinsa qabu osoo hin oomishin odeeffannoo ta’ee hafuu danda’a.

1. Fedhii Naannoo Irraa Jalqabi: Sagantaawwan dhimmoota naannoo hawaasa xiyyeeffannoo keessatti baay’ee barbaachisoo ta’an adda baasuudhaan jalqabuu qabu. Dursi naannoo barnoota caalaatti barbaachisaa kan taasisuu fi fakkeenyota, sochiiwwanii fi furmaata haala qabatamaa wajjin akka walsimu taasisa.

2. Beekumsa Shaakala Waliin Makuu: 1.1. Barsiisuun ibsa agarsiisa, pirojektii, sochii dirree, marii fi shaakala qabatamaa wajjin wal-qabsiisuu qaba. Hirmaattonni yaada qoratan, bu’aa ilaalan, fi muuxannoo kallattiin ofitti amanamummaa yeroo horatan caalaatti bu’a qabeessa ta’ee baratu.

3. Amala Fi Bu’aa Safaruu: Madaalliin qabxii argama ykn qormaataa caalaa qorachuu qaba. Sagantaawwan hirmaannaa, gochaalee qisaasama, itti fayyadama qabeenya, sochii hawaasaa, sadarkaa hubannoo, fi fooyya’iinsa naannoo mul’atu madaaluun jijjiirama hiika qabu murteessuu danda’u.

Hojimaata balfa deebi’ee fayyadamuu sirrii ta’e sagantaalee barnootaatif hojiiwwan safaramuu danda’an kennuu ni danda’a, keessumaa bakka manneen barnootaa, manneen daldalaa, maatiin, fi hawaasni fakkeenyota qabatamaa madda addaan baasuu fi meeshaalee deebisuu barbaadanitti.

Giddu-galli barnootaas yaada hirmaattota irraa argamu of keessatti qabachuu qaba. Barattoonni gufuulee adda baasuu, fooyya’iinsa yaada kennuu, fi sagantaaleen naannoo hojii idilee isaanii irratti dhiibbaa akkamii akka geessisan ibsuu danda’u, kunis qindeessitoonni malawwan akka fooyyessuu fi deeggarsa hawaasaa cimaa ta’e akka qabaatan taasisa.

Faayidaa naannoo fi dinagdee deebi’ee fayyadamuu gochoonni naannoo itti gaafatamummaa qaban qabeenya kunuunsuu, dhiibbaa gatamuu hir’isuu fi carraa dinagdee faayidaa qabu deeggaruun akka danda’amu agarsiisuudhaan kaka’umsa cimsuu ni danda’a.

Barnoonni naannoos itti fufiinsa barbaada. Duulli gabaabaan xiyyeeffannoo uumuu danda’a, garuu irra deddeebiin barachuu fi cimsuun amala itti fufsiisuu, dhaabbilee cimsuu, fi pirojektiin jalqabaa ykn taatee hubannoo uumuu erga xumuramee booda tarkaanfii naannoo sochii taasisuu gargaara.

Akkasumas Dubbisaa: Go Green Angoomsuu Naannoo

Giddu-galeessa Barnootaa Tarkaanfii Naannoo Guyyaa Guyyaa Keessatti

Tarkaanfiin naannoo hiika kan qabu barnoonni hojii guyyaa guyyaa irra yeroo gahudha. Bittaa manaa, balfa qabachuun, itti fayyadamni bishaanii, filannoo anniisaa, murtoon geejjibaa, biqiltuu dhaabuu, gocha nyaataa, fi qulqullinni hawaasaa hundi isaanii amala itti gaafatamummaa qabuuf carraa ni kennu.

Warri fi kunuunsitoonni ijoolleen balfa akka hir’isan, balfa akka irraa fagaatan, bishaan akka kunuunsan, biqiltoota akka kunuunsan, akkasumas qabeenyi hawaasaa maaliif eegumsa waliinii akka barbaadu hubachuudhaan barnoota naannoo mana keessatti cimsuu danda’u.

Balfa sirnaan bulchuu barattoonni naannoo qulqulluu fayyaa hawaasaa, eegumsa sirna ikoo, bifa hawaasaa, fi amala itti gaafatamummaa qabu waliin walqabsiisuu waan danda’aniif barnoota qabatamaa manaa fi mana barumsaa ta’uu danda’a.

Manneen barnootaa karaa kilaboota naannoo, sochii qulqullinaa qabatamaa, biqiltuu dhaabuu, iddoo biqiltuu, shaakala deebi’ee fayyadamuu, fi pirojektoota hubannoo uumuu barattootaan durfamuun babal’isuu danda’u. Hojiileen kun barattoonni itti gaafatamummaa fi hoggansa akka shaakalan carraa mul’atu ni kennu.

Dhiibbaa balfi qonnaa naannoo irratti qabu barattoonni hafteen qonnaa, balfi bineensotaa, pilaastikii, fi gochoonni gatuu nageenya hin qabne akkamitti biyyee, bishaan, qilleensaa fi fayyaa ikoloojii irratti dhiibbaa uumuu akka danda’an hubachuuf gargaaruu danda’a.

Bakkeewwan hojii barumsa naannoo karaa hojjettoota irratti xiyyeeffachuu, qajeelfama qabeenya qusachuu, sirna balfa addaan baasuu, qunnamtii nageenyaa, fi hordoffii idileetiin deeggaruun ni danda’ama. Safartuuwwan akkanaa hojjettoonni murtoon guyyaa guyyaa gahumsa hojii fi raawwii naannoo irratti dhiibbaa akkamii akka qabu hubachuuf gargaaru.

Dhiibbaa bishaan ba’aa industirii akkasumas fakkeenya barnoota bakka hojii kennuu ni danda’a, keessumaa dhaabbilee ittisa faalama, bulchiinsa bishaan xuraa’aa, hordoffii naannoo, fi itti fayyadama qabeenya nageenya qabu irratti hubannoo cimaa barbaadaniif.

Barumsi guyyaa guyyaa filannoo meeshaa itti gaafatamummaa qabu jajjabeessuus qaba. Namoonni akkaataa itti fayyadama balfaa maddisiisuu fi dhiibbaa naannoo irratti dhiibbaa akkamii akka qabu yeroo hubatan, deebi’anii fayyadamuu, irra deebi’anii itti fayyadamuu, suphuu, of eeggannoodhaan bitachuu fi sirnaan gatuun salphaa ta’a.

Oomishaalee faayidaa qaban balfa hin sochoone irraa meeshaaleen gataman yeroo tokko tokko akkamitti sirna oomishaa keessa akka seenan agarsiisuu, ergaawwan barnootaa waa’ee qabeenya deebisuu, irra deebiin itti fayyadamuu, kalaqa, fi seera bu’uuraa dinagdee geengoo deeggaru.

Barnoonni naannoo qisaasama hir’isuu galmoota misoomaa bal’aa ta’anis walqabsiisuu danda’a. Hawaasni qisaasama hin barbaachifne hir’isuu, qabeenya kunuunsuu fi sirna ikoo eegu jireenya fayya qabeessa, hojii oomishaa fi yeroo dheeraa dandamachuuf haala fooyya’aa uumu.

Qormaata bulchiinsa balfaa biyyoota guddachaa jiran keessatti bu’uuraaleen misoomaa, magaalummaan, guddinni baay’ina ummataa, tajaajilli mootummaa, fi hubannoon naannoo akkamitti akka walitti dhufan barsiisuuf haala faayidaa qabu ni kenna.

Cuunfaa Gahee Giddu-galli Barnootaa Tarkaanfii Naannoo Keessatti Qabu

Gahee Gidduu-galli Barnootaa Tarkaanfii Naannoo Keessatti Qabu Irratti Gaaffiiwwan Yeroo Irra Deddeebi’anii Gaafataman

1. Tarkaanfii naannoo keessatti gidduu seenuun barnootaa maali?

Adeemsa barnootaa karoorfamee beekumsa naannoo, dandeettii, gatii, hubannoo, fi hirmaannaa rakkoo naannoo itti gaafatamummaadhaan furuuf barbaachisu ijaarudha.

2. Barnoonni naannoo maaliif barbaachisaa ta’e?

Namoonni qormaata naannoo hubachuu fi amala qabatamaa kunuunsa, ittisa faalamaa, itti fayyadama qabeenya itti gaafatamummaa qabuu fi misooma itti fufiinsa qabu deeggaru akka horatan gargaara.

3. Giddu-galli barnootaa amala naannoo jijjiiruu danda’aa?

Eeyyee. Barnoonni amala irratti dhiibbaa uumuu kan danda’u beekumsi hojiiwwan qabatamaa, bu’uuraalee misoomaa deggersaa, cimsa hawaasummaa, qunnamtii ifa ta’ee fi carraa hirmaannaa wajjin yoo walitti makamudha.

4. Manneen barnootaa tarkaanfii naannoo keessatti gahee akkamii qabu?

Manneen barnootaa yaad-rimee naannoo barsiisuu kan danda’an yoo ta’u, muuxannoo qabatamaa karaa kilaboota, sochii qulqullinaa, shaakala deebi’ee fayyadamuu, biqiltuu dhaabuu, pirojektoota kunuunsaa, fi duula barattootaan durfamu kennuu danda’u.

5. Miidiyaaleen barnoota naannoo akkamitti deeggaru?

Miidiyaan ergaa naannoo raadiyoo, televijiinii, miidiyaa hawaasaa, poostaroota, ergaa gabaabaa, marsariitii, viidiyoo fi karaalee qunnamtii biroo dhaggeeffattoota adda addaa bira ga’uun babal’isa.

6. Tarkaanfiin naannoo waliinii maaliif barbaachisaa?

Rakkoon naannoo hedduun qabeenya waliinii irratti dhiibbaa kan geessisan yoo ta’u, tattaaffii dhuunfaa adda baafame osoo hin taane maatii, hawaasa, dhaabbilee daldalaa, dhaabbilee fi dhaabbilee mootummaa gidduutti tumsa barbaadu.

7. Barnoonni naannoo bulchiinsa akkamitti deeggara?

Lammiileen seera naannoo, itti gaafatamummaa, istaandaardii, adeemsa hirmaannaa, fi mala itti gaafatamummaa akka hubatan kan gargaaru yoo ta’u, qunnamtii hawaasaa fi dhaabbilee gidduu jiru fooyyessuudha.

8. Giddu-galli naannoo maaltu akka milkaa’u taasisa?

Sagantaawwan milkaa’an yeroo baay’ee qabiyyee barbaachisaa ta’e, barumsa qabatamaa, hirmaannaa naannoo, qunnamtii bu’a qabeessa, haala mijeessitoota dandeettii qaban, sirna deggersaa, madaallii fi cimsuu walitti fufiinsa qabu walitti fidu.

Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e yaada keessan nuuf qooduuf saanduqa yaada armaan gadii kana bilisaan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira ga’uu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif baay’ee galatoomaa!

Akkasumas Dubbisaa: Yaad-rimee Misooma Itti Fufiinsa Qabu Qonna Keessatti